Osmanlı'nın son dönemi ile Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarına müzik ve eğitim alanında damgasını vuran Mehmed Zâti Arca, 1864 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Sırmakeş Hüsnü Efendi'nin oğlu olan sanatçı, henüz sekiz yaşındayken Sultan Abdülaziz dönemi saray teşkilatının kalbi olan Mızıka-yı Hümayun'a kabul edilerek imparatorluğun ve cumhuriyetin çok sesli müzik dönüşümüne öncülük eden isimlerden biri haline geldi. Küçük yaşta adım attığı saray okulunda flüt, klarnet ve piyano gibi enstrümanlar üzerine derinleşen Arca, hem geleneksel Türk musikisini hem de Batı armonilerini sentezleyen eserleriyle Türk müzik tarihinde sarsılmaz bir yer edindi. 1943 yılında vefatına dek süren bu verimli yaşam, Osmanlı saray bandolarından Cumhuriyet'in köklü eğitim kurumlarına uzanan eşsiz bir köprü niteliğindedir.
Saray Duvarları Ardında Arayış ve Eğitim Yılları
Zâti Arca'nın müzikal kimliğinin temelleri, 1872 yılında sarayın resmi müzik kurumu bünyesinde atılmaya başlandı. İlk olarak Pascualli adındaki eğitmenden keman dersleri almaya yönlendirildi. Ancak kemanda başarı gösteremedi. Bu yüzden hızla flüt sınıfına geçiş yaptı. Hemen ardından klarnete başladı. Bu enstrümandaki başarısıyla kısa sürede dikkat çekti. Askeri hiyerarşi içinde ilk basamak olan onbaşılık rütbesine 1882 yılında ulaşarak profesyonel kariyerine resmiyet kazandırdı. Bu dönemde sadece enstrümantal müzikle sınırlı kalmayan genç müzisyen, Yakup Efendi'nin (Güllü Agop) saray bünyesinde kurduğu tiyatro topluluğunda sahnelenen ortaoyunlarında da görev alarak sahne sanatlarıyla erken yaşta tanıştı. 1884 yılında çavuşluk mertebesine yükselen Arca, piyano tuşlarındaki becerisiyle dönemin padişahı II. Abdülhamid'in dikkatini çekmeyi başardı.
Genç müzisyenin çok sesli ve geleneksel tınıları harmanlayan zengin üslubunun arkasında sarayda ders aldığı şu değerli isimler yer almaktaydı:
- Pascualli: Kendisinden ilk olarak keman dersleri aldığı İtalyan eğitmen olup bu çalışmalardan beklenen verimi alamamıştır.
- D'Aranda Paşa: II. Abdülhamid'in yönlendirmesiyle sarayda piyano eğitimi aldığı hocasıdır.
- Guatelli Paşa: Batı müziği kuramı ve armoni dersleri aldığı ünlü İtalyan müzisyendir.
- Hacı Arif Bey: Geleneksel Türk musikisinin tüm inceliklerini ve makamlarını meşk ettiği büyük üstattır.
Askeri Yükseliş, Saray Korosu ve Altın Liyakat Madalyası
Müzikal birikimi askeri kariyeriyle paralel bir biçimde ilerleyen Zâti Arca, teğmenlik (mülâzım) rütbesinin ardından yüzbaşılığa terfi ettirildi. 1890 yılında Avusturya'dan İstanbul'a gelen bir koronun sarayda sergilediği performansın padişah tarafından büyük bir beğeniyle karşılanması, sarayda yeni bir müzikal yapılanmanın kapısını araladı. Padişahın talimatıyla saray bünyesinde altmış kişiden oluşan görkemli bir koro kurulmasına karar verildi. Koro şefliği yüzbaşı Zâti Arca'ya tevdi edildi. Kendisine ayrıca klarnet öğretmenliği görevi verildi. Konser sarayda çok beğenildi. Bu başarı yeni kapılar açtı ve gösterdiği üstün başarıdan ötürü muallim muavinliği makamına getirildi.
1900 yılında II. Abdülhamid'in tahta çıkışının yirminci yıl dönümü şerefine düzenlenen şenliklerde çalınıp söylenen marşı çok beğenildi. Bu marşın getirdiği üstün başarı neticesinde binbaşılığa terfi ettirilen Arca, Umum Mızıkalar Müfettişliği görevine atanarak Altın Liyakat Madalyası ile ödüllendirildi. Askeri kariyerinin zirve noktasına 1907 yılında önce yarbaylığa (kaymakam) ardından da albaylığa (miralay) yükselerek ulaştı.
Meşrutiyet Rüzgarları ve Cumhuriyet Dönemi Müzik Mirası
İmparatorluğun son dönemedeki siyasi çalkantılar, Zâti Arca'nın askeri ve idari kariyerinde de önemli değişimlere yol açtı. 23 Temmuz 1908 tarihinde II. Meşrutiyet ilan edildi. Bu ilan sonrasında askeri kadrolarda rütbe tenzilatı yapıldı. Zâti Arca'nın rütbesi de binbaşılık düzeyine düşürüldü. Bu idari reform sürecinde koro şefliği görevi de kendisinden alınarak flütçü Miralay Saffet Atabinen'e devredildi. Yaşadığı bu sarsıcı değişime rağmen müzik ve eğitim tutkusundan vazgeçmeyen Arca, tecrübelerini yeni nesillere aktarmak amacıyla devlet okullarına yöneldi. Galatasaray, Üsküdar ve Erenköy liseleri gibi ülkenin en saygın eğitim kurumlarında müzik öğretmenliği yaparak genç yeteneklerin yetişmesine öncülük etti. 1923 yılında resmi olarak emekliye ayrıldı.
Cumhuriyet'in ilanı sonrasında da çalışmalarına hız kesmeden devam etti. Modern sanat kurumlarının inşasında aktif rol alarak Darülbedayi ve Dârülelhan bünyesinde önemli görevler üstlendi. Okullardaki müzik eğitiminin standartlaşması adına ders kitapları kaleme alan tecrübeli müzisyen, bestecilik yönüyle de çok sesli müzik literatürüne değerli eserler kazandırdı. Eserlerinin neredeyse tamamı çok sesli yapıda olan Arca, Türk makamlarını Batı armonileriyle harmanladığı gibi, Batı makamlarını da Türk musikisi ruhuyla şekillendirerek özgün marşlar besteledi. Pek çok yetenekli öğrenci yetiştirdi. Ömrünü müzik eğitimine ve Türk musikisinin çağdaşlaşmasına adayan bu ulu çınar, İstanbul'un Suadiye semtinde hayata gözlerini yumdu. Cenazesi Zeytinburnu sınırları içerisinde yer alan tarihi Merkezefendi Mezarlığı'na defnedilerek sonsuzluğa uğurlandı.