Türkçenin gelişimine ömrünü adayan edebiyat araştırmacısı, şair ve siyasetçi Veled Çelebi İzbudak, 16 Temmuz 1867 tarihinde Konya'da dünyaya geldi. Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında bilimsel ve siyasi alanda büyük hizmetler sunan İzbudak, çok yönlü bir aydın olarak tarihe geçti. Hayatı boyunca Türk dili ve lehçeleri üzerine derin araştırmalar yaptı. Kurucusu olduğu dernekler ve Türk Dil Kurumu çatısı altındaki çalışmalarıyla modern dil bilincinin temellerini attı.
Konya'dan İstanbul'a Uzanan Eğitim Yılları
Mevlânâ soyundan gelen Mustafa Necip Çelebi ile Rabia Hanım'ın oğlu olan İzbudak'ın, Ahmed Nazif, Şemseddin ve Yusuf adlarında üç erkek kardeşi bulunuyordu. Konya'daki ilk ve orta öğreniminin ardından Sultan Veled Medresesi'nde eğitim gören araştırmacı, ayrıca özel öğrenim alarak Arapça ve Farsça öğrendi. Mevlana Dergahı'na gelen alimlerin sohbetlerinden yararlanarak kendini yetiştirdi. Arap ve Fars edebiyatları üzerine incelemeler yaparken, Türk lehçeleri konusunda da kapsamlı araştırmalarda bulundu. Ali Şir Nevai’nin Abuşka Lugati’ni okuyup incelemesi, onun farklı Türk şivelerine duyduğu ilgiyi önemli ölçüde artırdı. Henüz on altı yaşındayken Konya Vilâyeti Mektubî Kalemi'nde memuriyet hayatına ilk adımını attı. Konya Rüşdiyesi bünyesinde hat ve Farsça öğretmenliği yaptı. Aynı zamanda Konya Vilayet gazetesinde yazı hayatına başladı.
Dergahtan İstanbul'daki Edebi Hayata Geçiş
Serbest tavırları ve devlet memurluğu yapması dergah içinde sürtüşmelere yol açınca, 1889'da babasının izniyle İstanbul'a giderek Bahariye Mevlevihanesi'ne yerleşti. Konya'da başladığı yazı serüvenini İstanbul'a taşındıktan sonra da sürdüren araştırmacı, Takdim, Hazine-i Fünun, Mektep ve Tercüman-ı Hakikat gibi kentin önde gelen gazete ile dergilerinde Bâhâi mahlasıyla pek çok makale yayımladı. Bahariye Dergâhı'ndaki şeyhlerin hanımları aracılığıyla Makbule Hanım ile evlenen yazar, eşinin Eyüp'teki konağına taşındı. Bu evlilikten bir oğlu dünyaya geldi. Eşini 1894 yılındaki büyük İstanbul depreminde kaybetti. Daha sonra sırasıyla Zehra Hanım ve Enise Hanım ile evlenen yazarın bu evliliklerinden de birer kız çocuğu oldu. İstanbul'da Yusuf Akçura ve Necip Asım ile birlikte Türk Derneği'nin kuruluşunda aktif görev aldı. Necip Asım ile Türk grameri ve tarihi konusunda incelemeler yapan edebiyatçı, onun teşvikiyle 12 ciltlik Türk Dili Lugati'ni kaleme aldı. Kütüphanesini onun emrine veren Ahmet Mithat Efendi’den de büyük bir teşvik ve destek gördü.
Cumhuriyet Yılları ve Bilimsel Mirası
1901 yılında Matbuat Müfettişliği görevine getirilen araştırmacı, edebi çalışmalarına ve Bâhâi takma adıyla yazılarını yayımlamaya devam etti. Aynı zamanda Konya Mevlana Dergahı'nda postnişlinlik görevini üstlenerek Mevlevi kültürünün merkezinde yer aldı. Cumhuriyet döneminde bilimsel çalışmalarını Ankara'da sürdüren aydın, Türk Dil Kurumu'nun kurulmasından ölümüne kadar araştırmalarının ardından vefatına dek çalışmalara devam etti. Mustafa Kemal Atatürk ile çok yakın dostluklar kuran ve onun dil devrimi kapsamındaki bilimsel çalışmalarında her zaman takdir ve desteğini kazanan İzbudak, siyasi arenada da oldukça aktif bir rol üstlendi. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Kastamonu ve Yozgat milletvekili olarak tam 20 sene boyunca milletine hizmet etti. Hem Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerindeki edebi uyanışa hem de yeni kurulan Cumhuriyet'in dil devrimine bizzat şahitlik edip yön veren bu ulu çınar, 4 Mayıs 1953 tarihinde Ankara'da vefat etti. Geride bıraktığı devasa Türk Dili Lugati'nin el yazması nüshası, bugün halen Türk Dil Kurumu kitaplığında çok değerli bir miras olarak muhafaza edilmektedir. Mevlevi kültüründen aldığı feyzle yoğrulmuş olan hayatı, dil bilimi ile siyasetin harmanlandığı benzersiz bir serüvendir. Onun ardında bıraktığı köklü miras, Cumhuriyet Türkiyesi'nin kültürel kalkınma mücadelesinin en somut örneklerinden birini teşkil etmektedir.
Veled Çelebi İzbudak'ın ömrü boyunca üstlendiği önemli görevler ve tarihi dönüm noktaları şunlardır:
- Mevlânâ soyundan gelmesi vesilesiyle Konya Mevlana Dergâhı'nda postnişlinlik makamında bulunması
- Türk Derneği'nin kurucu üyeleri arasında yer alarak Yusuf Akçura ve Necip Asım ile Türkçülük hareketine öncülük etmesi
- TBMM çatısı altında Kastamonu ve Yozgat illerini temsil ederek toplamda 20 yıl boyunca milletvekilliği yapması
- Türk Dil Kurumu bünyesinde ömrünün sonuna kadar aralıksız sürdürdüğü bilimsel çalışmaları