Tatar asıllı ünlü yazar ve siyasetçi Yusuf Akçura, 2 Aralık 1876 tarihinde Rusya'nın Ulyanovsk kentinde dünyaya gelerek Türk dünyasının en etkili düşünce insanlarından biri olmuştur. Kırım'dan Kazan'a göç etmiş aristokrat bir aileye mensup olan ve Yay burcu olan yazar, ömrünü Türkçülük fikrinin temellerini atmaya, yaymaya ve bu doğrultuda kurumsal yapılar inşa etmeye adamıştır. Hayatı boyunca askerlikten sürgüne, Paris'teki akademik başarılarından Ankara'daki mebusluk ve Türk Tarih Kurumu Başkanlığı'na kadar uzanan son derece hareketli ve mücadele dolu bir kariyer çizgisi izlemiştir. Babası çuha fabrikası sahibi fabrikatör Hasan Bey, annesi ise Yunusoğulları sülalesinden Bibi Kamer Banu Hanım'dır. Yusuf henüz iki yaşındayken babasını kaybetmiştir. Bu kaybın ardından annesi, 1883 yılında küçük Yusuf'u da yanına alarak İstanbul'a göç etmiş ve orada Dağıstanlı Osman Bey ile evlenmiştir. Üvey babasının yakın ilgisiyle büyüyen Akçura, onun yönlendirmesiyle askeri eğitimi seçerek Kuleli Askeri Lisesi'ne kaydolmuş, ardından 1895 yılında Kara Harp Okuluna adım atmıştır.
Fizan Sürgününden Paris Sıralarına Uzanan Mücadele
Kara Harp Okulunda öğrenim gördüğü yıllarda Necip Asım Yazıksız, Veled Çelebi ve Bursalı Tahir Bey'in milliyetçi yazılarıyla tanışan Akçura'nın fikir dünyası gelişmeye başlamıştır. İsmail Gaspıralı'nın Bahçesaray'da basılan ve İstanbul'da da okuyucu bulan Tercüman Gazetesi, genç askerin düşüncelerini derinden şekillendirmiştir. Rusya ve Osmanlı coğrafyasındaki soydaşlarını yakınlaştırmak amacıyla 1897'de Malumat Dergisi bünyesinde Şehabettin Hazret başlıklı ilk makalesini kaleme almıştır. Ancak Harbiye ikinci sınıfta okurken katıldığı Türkçülük faaliyetleri sebebiyle kırk beş günlük bir ceza almıştır. Erkân-ı Harbiye sınıfına ayrıldıktan sonra askeri mahkeme kararıyla rütbeleri sökülen Akçura, ömür boyu sürgün edilmek üzere Libya sınırları içinde yer alan Fizan bölgesine gönderilerek askerlik mesleğinden tamamen uzaklaştırılmıştır. Trablusgarp'a 1898 yılında ulaştığında, sürgün edilen diğer yetmiş yedi kişi gibi o da yol parası bulunamadığı için burada hapsedilmiştir. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin girişimleriyle serbest dolaşım izni alarak şehirde bazı resmi görevler üstlenmiştir. Aynı sene, kendisiyle birlikte sürgün edilen arkadaşı Ahmet Ferit Tek ile birlikte Fransa'ya kaçmayı başarmıştır. Paris Siyasal Bilgiler Okulu'nda üç sene eğitim gören yazar, Osmanlı Devleti Kurumlarının Tarihi Üstüne Bir Deneme başlıklı tezini sunarak bu okulu 1903 yılında üçüncülükle bitirmiştir.
Üç Tarz-ı Siyaset ve Kazan Yılları
İstanbul'dan sürgün edildiği için doğrudan İstanbul'a dönemeyen Akçura, Kazan'a giderek amcasının yanına yerleşmiştir. Burada dört yıl boyunca tarih, coğrafya ve Osmanlı Türk edebiyatı öğretmenliği yapmıştır. Bu dönemde Şura-yı Ümmet ve Meşveret gazetelerinde isimsiz yazılar yayımlayarak mücadelesini sürdürmüştür. 1904 yılında Kahire'de yayınlanan Türk adlı gazetede çıkan Üç Tarz-ı Siyaset başlıklı makale serisi, onun adını Türk siyaset tarihine yazdırmıştır. Otuz iki sayfadan oluşan bu çalışma, adeta Türkçülük akımının manifestosu olarak kabul görmüştür. Yazar, çökmekte olan imparatorluğun kurtuluşu için Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türk milliyetçiliği olmak üzere üç ana seçeneği analiz etmiş ve bunların arasında en makul tezin Türk milliyetçiliği olduğunu savunmuştur. Kazan'daki faaliyetlerine hız kesmeyen Akçura, 1905 yılında İsmail Gaspıralı, Alimerdan Bey and Abdürreşit Kadı İbrahimof ile bir araya gelerek Rusya Müslümanları İttifakı adı verilen partiyi kurmuştur. Seçim süreci tamamlanana kadar cezaevinde tutulsa da bu parti sayesinden 1906 yılında ilk kez Rus meclisi Duma'ya Sadri Maksudi Arsal'ı temsilci olarak göndermiştir. 1907 yılında meclis feshedilip kanunlar Rus olmayanlar aleyhine değişince muhalif yayınlarını sürdüren Akçura hakkında tutuklama kararı çıkarılmıştır. Arandığı günlerde, Osmanlı Devleti'nde İkinci Meşrutiyet'in ilan edildiği haberini alarak 1908 yayılan Ekim ayında derhal İstanbul'a hareket etmiştir.
İstanbul'da Fikirlerin Kurumsallaşması
Kazan'dan İstanbul'a gelerek Türkçülük düşüncesini yaymak amacıyla Kazan Muhbiri adlı bir gazete yayınlamaya başlamıştır. Eş zamanlı olarak Darülfünun ve Mülkiye Mektebi'nde genç zihinlere tarih dersleri vermiştir. 25 Aralık 1908 tarihinde faaliyete geçen Türk Derneği'nin kurucu üyeleri arasında yer almıştır. Bu ilk girişimin ömrü kısa sürünce, 18 Ağustos 1911'de kurulan Türk Yurdu Derneği'nin de kuruculuğunu üstlenmiştir. Derneğin yayın organı niteliğindeki Türk Yurdu Dergisi'ni tam on yedi yıl boyunca yönetmiş, 1912 yılında kurulan Türk Ocağı'nın da kuruluş aşamasında aktif görevler alıp yönlendirmiştir. Rusya'daki Türk soydaşlarının haklarını korumak için 1916 yılında Rusya Mahkumu Müslüman Türk-Tatarların Hukukunu Müdafaa Cemiyeti'ni kurmuştur. Çeşitli Avrupa ülkelerinde düzenlenen konferanslarda bu konuda konuşmalar yapmıştır. 1918 yılında, Rusya'daki Türk esirleri kurtarmak amacıyla Hilâl-i Ahmer Cemiyeti temsilcisi sıfatıyla Rusya'ya giderek bir yıl orada kalmıştır. 1919'da İstanbul'a döndüğünde siyasi bir parti olan Millî Türk Fırkası'na katılmış, aynı yılın sonunda İngiliz kuvvetlerince tutuklanmıştır. 1920 yılında cezaevinden tahliye olunca Ahmet Ferit Tek'in eşi Müfide Ferit'in kız kardeşi Selma Hanım ile dünyaevine girmiş ve Millî Mücadele'ye omuz vermek üzere Anadolu coğrafyasına geçmiştir.
Ankara Yılları ve Cumhuriyetin İnşası
Anadolu'da Hariciye Vekâleti bünyesinde Genel Müdür olarak görev alan Akçura, 1923 yılında İstanbul mebusu seçilerek Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne adım atmıştır. Kurtuluş Savaşı'nın neticelenmesinin ardından TBMM adına İstanbul'u İtilaf Devletleri delegelerinden teslim alma şerefine erişmiştir. 11 Ağustos 1923 ile 11 Mart 1935 tarihleri arasında 2, 3 ve 4. dönemlerde İstanbul, 5. dönemde ise Kars milletvekili olarak mecliste yer bulmuştur. Aynı zamanda 1925 yılında Ankara Hukuk Fakültesi'nde siyasi tarih alanında dersler vermeye başlamıştır. Mustafa Kemal Atatürk'ün kültür ve siyaset danışmanlığını yürüten yazar, 1931 yılında yine Atatürk tarafından Türk Tarih Kurumu'nun kuruluş çalışmalarında görevlendirilmiştir. 8 Nisan 1932 tarihinde bu değerli kurumun başkanlığına seçilerek 11 Mart 1935'e dek bu görevi başarıyla sürdürmüştür. 1933 yılında İstanbul Üniversitesi'nde Siyasi Tarih profesörü olan Akçura, hem akademisyenlik hem de meclis görevlerini sürdürürken, 11 Mart 1935'te İstanbul'da geçirdiği bir kalp krizi sonrasından 59 yaşında hayata gözlerini yummuştur.
Yusuf Akçura'nın Başlıca Eserleri
Düşünce insanı Akçura, yaşamı boyunca şu önemli yapıtları kaleme alarak Türk kültür ve siyaset tarihine kazandırmıştır:
- Üç Tarz-ı Siyaset (1904)
- Mevkufiyet Hatıraları (1904 - Matbaa-i Kader, İstanbul)
- "Ali Kemal" ve "Ahmed Ferid" beyleri cevaplarıyla birlikte (1907)
- Eski "Şuray-ı Ümmet"te Çıkan Makalelerimden (1911 - Tanin Matbaası, İstanbul)
- Türk, Cermen ve Islavların Münasebat-ı Tarihiyeleri (1914 - Kader Matbaası, İstanbul)
- Şark Meselesine Dair tarih-i Siyasi Notları (1920)
- Muasır Avrupa'da Siyasi ve İctimai Fikirler ve Fikri Cereyanlar (1923 - Maarif Vekaleti Neşriyatı, İstanbul)
- Siyaset ve İktisat hakkında Birkaç Hitabe ve Makale (1924)
- Türk Yılı 1928 (1928 - Yeni Matbaa, İstanbul)
- Zamanımız Avrupa Siyasi Tarihi (5. Tedris Senesi) (1930 - Ankara Hukuk Mektebi Neşriyatı, Ankara)
- Zamanımız Avrupa Siyasi Tarihi (6. Tedris Senesi) (1930 - Ankara Hukuk Mektebi Neşriyatı, Ankara)
- Zamanımız Avrupa Siyasi Tarihi (4. Tedris Senesi) (1933 - Ankara Hukuk Fakültesi Neşriyatı, Ankara)
- Osmanlı Devletinin Dağılma Devri (1940 - Türk Tarih Kurumu, İstanbul)