Turan Emeksiz, Türkiye'nin yakın siyasi tarihine damga vuran 28 Nisan Olayları sırasında hayatını kaybetmiş bir üniversite öğrencisidir. Genç yaşta gelen bu kayıp, ülkeyi derinden sarsmıştır. 1940 yılında Malatya'da dünyaya gelen genç, yükseköğrenimini İstanbul'da orman mühendisliği alanında sürdürmekteydi. Demokrat Parti iktidarının Tahkikat Komisyonu kurma kararı alması, üniversite gençliğinin büyük tepkisine yol açmıştı. Bu duruma karşı çıkan öğrenciler, 28 Nisan 1960 sabahı İstanbul Üniversitesi bahçesinde büyük bir protesto mitingi düzenledi. Gösteriler sırasında polisin sert müdahalesiyle karşılaşan öğrencilerin protestoları, kısa sürede okul sınırlarını aşarak Beyazıt Meydanı'na yayıldı. Demokrat Parti'nin Tahkikat Komisyonu kararına karşı düzenlenen bu büyük öğrenci yürüyüşü esnasında polisin açtığı ateş sonucu aort damarından vurulan Emeksiz, henüz yirmi yaşındayken hayata gözlerini yumdu.
28 Nisan Beyazıt Olayları ve Hayatını Kaybetmesi
Beyazıt Meydanı'ndaki gösterilerde tansiyonun yükselmesiyle birlikte güvenlik güçleri ile öğrenciler karşı karşıya geldi. Tansiyonun yükselmesiyle birlikte polis ekipleri protestocuları dağıtmak amacıyla ateş açtı. Kurşunların hedefi olan İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi öğrencisi Turan Emeksiz, olay yerinde yaşamını yitirdi. Dönemin Emniyet Şefi Bumin Yamanoğlu'nun öğrencilere yönelik silah kullanma emrini verdiği iddia edilmiştir. Ölüm haberi, ülkede büyük bir yankı uyandırdı. Emeksiz'in cenazesi, ilk etapta başkentteki Anıtkabir topraklarına defnedilmiştir. Genç yaşta hayatını kaybeden öğrencinin naaşı Anıtkabir'den nakledildikten sonra, ailesi ve sevenlerinin de katıldığı bir törenle Ankara'da bulunan Cebeci Askeri Şehitliği'ne nakledilerek burada sonsuz uykusuna uğurlanmıştır. Yaşanan bu trajik ölüm, Türkiye'nin askeri darbe sürecine giden yoldaki en önemli kırşma noktalarından biridir.
Toplumsal Bellek ve İsminin Yaşatıldığı Yerler
Vefatının ardından Turan Emeksiz ismi, toplumsal hafızada kalıcı hale gelmesi için yurdun dört bir yanındaki okul, cadde ve sokaklara verildi. Kendi memleketi olan Malatya'da, genç yaşta hayatını kaybeden öğrencinin adı hem büyük bir caddeye hem de eğitim gördüğü liseye verildi. Ülkede gerçekleşen ve askeri yönetim getiren 12 Eylül 1980 darbesinin ardından bu kararlar iptal edilmiş, caddenin ismi Milli Egemenlik Caddesi, lisenin adı ise Malatya Lisesi olarak değiştirilmiştir. Yıllar süren sessizliğin ardından, halktan gelen yoğun talepler doğrultusunda 2013 senesinde caddenin adı yeniden Turan Emeksiz Caddesi yapıldı. Okulun adı ise Malatya Lisesi olarak kalmıştır. İstanbul Üniversitesi'nin Beyazıt yerleşkesinde anısı için dikilen anıt, her yıl ölüm yıldönümünde öğrenciler tarafından ziyaret edilmektedir. Ayrıca Cağaloğlu bölgesinde bulunan Eminönü Halk Eğitim Merkezi'nin önünde ve memleketi Malatya'da genç öğrencinin mermer büstleri yer alır. Malatya'daki büst, 12 Eylül öncesinde TÖB-DER öncülüğünde düzenlenen bir yürüyüşteki karışıklıkta parçalanmış ve sonrasında yenisi yapılmamıştır. Adını taşıyan bir diğer simge ise Şehir Hatları bünyesinde uzun yıllar hizmet veren yolcu vapurudur. Bir dönem Mudanya'da restoran olarak işletilen bu gemi, daha sonra müze yapılması amacıyla İstanbul'a geri çekilmiştir. Üniversitenin öğrenci yemekhanesine de genç yaşta ölen öğrencinin adı verilerek hatırası canlı tutulmuştur. Türkiye'nin diğer illerinde de ismini yaşatan şu noktalar bulunmaktadır:
- Gaziantep kentinde onun adını taşıyan bir mahalle kurulmuştur.
- Ankara'daki Irak ve Kanada elçilikleri önündeki sokağa ismi verilmiştir.
- Elazığ'ın Maden ilçesindeki bir sokağa da genç yaşta ölen öğrencinin adı verilmiştir.
Kültürel Mirası ve Sanata Yansımaları
Turan Emeksiz'in trajik kaybı, Türk edebiyatında ve müziğinde derin izler bırakarak birçok sanatçıya esin kaynağı olmuştur. Şair Enver Gökçe, genç yaşta ölen öğrenci için 'Turan Emeksiz' başlığını taşıyan ünlü bir şiir kaleme almıştı. Bu dokunaklı eser, yıllar sonra özgün müzisyen Ahmet Kaya tarafından bestelenerek 'Katlime Ferman' adıyla dinleyicilerle buluşmuştur. Büyük şiir Nâzım Hikmet de Mayıs 1960 tarihinde kaleme aldığı 'Beyazıt Meydanındaki Ölü' isimli şiirinde Emeksiz'in acısını dile getirmiştir. Nâzım Hikmet'in bu anlamlı yapıtı, ilerleyen dönemlerde Yeni Türkü grubu tarafından müzik dünyasına kazandırılmış ve geniş kitlelere ulaşmıştır. Şair Cahit Külebi, 1960 yılında yazdığı '28 Nisan' başlıklı şiirinde dönemin toplumsal olaylarını ve gençliğin mücadelesini anlatmıştır. A. Kadir ise 'Mutlu Olmak Varken' kitabındaki 'Dört Pencere' şiirinde genç öğrencinin adını anarak toplumsal acıyı paylaşmıştır. Cumhuriyet döneminin önemli akademisyenlerinden Tarık Zafer Tunaya da 'Türkiye'nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri' adını taşıyan başucu eserini Atatürk devrimlerini canı pahasına koruyan bu şerefli nesle ithaf etmiştir. Dönemin ruhunu yansıtan bu ithaf, gençlerin o yıllardaki mücadelesinin akademik çevrelerde nasıl yankı bulduğunu gösteren kıymetli bir örnektir. Son olarak popüler kültürde de yer bulan bu trajediye, ünlü drama dizisi Kulüp'ün ikinci sezon sekizinci bölümünde açıkça değinilmiştir.