Türk edebiyatının 1940 kuşağı toplumcu şairleri arasında yer alan A. Kadir, 16 Temmuz 1917'de Eyüp'te doğmuş ve çeviri çalışmalarıyla dünya şiirinin tanınmasına büyük katkılar sağlamıştır. Şair, 1 Mart 1985'te İstanbul'da vefat etti. Askeri öğrencilik yıllarından itibaren fırtınalı bir yaşam süren yazar, şiirlerinde toplumsal gerçekleri işledi. Nâzım Hikmet ile hapis yatan şair, yurt sevgisi ve barış temalı eserleriyle iz bıraktı. Cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.
Askeri Öğrencilik, Cezaevi ve Sürgün Yılları
Ortaöğrenimini 1933 yılında Eyüp Ortaokulu'nda, lise eğitimini ise 1936'da Kuleli Askeri Lisesi'nde tamamladı. Kara Harp Okulu son sınıf öğrencisiyken Nâzım Hikmet'le beraber tutuklanarak on ay hapse mahkûm edildi. Bu cezanın ardından askerlik görevini er olarak yapmak zorunda kaldı. Özgürlüğüne kavuşunca 1941 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne kaydoldu. Şairin 1943 yılında yayımladığı Tebliğ isimli ilk şiir kitabının savaş karşıtı söylemleri nedeniyle toplatılıp yasaklanmasının ardından, kendisi de sıkıyönetim kararıyla İstanbul dışına sürgün edildi. Sürgünlük döneminde şu şehirlerde zorunlu ikamette bulundu:
- Muğla
- Balıkesir
- Konya
- Kırşehir
- Adana
Sürgünden Dönüş ve Emek Mücadelesi
Sürgün hayatı 1947 yılında bitince İstanbul'a döndü ve bir bisküvi fabrikasında işe girdi. Buradan ayrıldıktan sonra yayınevlerinde düzeltmenlik ve çevirmenlik yaparak geçimini sağladı. Sanatçı, 1965 yılından itibaren ise kitaplarını kendi imkânlarıyla basarak yazarlık yaşamını devam ettirdi. Ankara Cezaevi'nde Nâzım Hikmet ile birlikte kaldığı dönemde, büyük ölçüde onun şiir anlayışından etkilendi. Ses ve Yeni Edebiyat dergilerindeki ilk şiirlerinde bu güçlü etki açıkça görülür. Toplumsal gerçekçi bir bakışla kaleme aldığı ilk kitabında yurt sevgisini anlatırken yoksul insanları yansıttı. Sürgün sonrasında dergilerde şiirler yayımlamayı sürdüren yazar, dönemin şiir akımlarına kapılmadan kendi çizgisini korudu. This kararlı duruşunu 1959 tarihli Hoş Geldin Halil İbrahim adlı ikinci kitabıyla da ortaya koydu. Şairin bu eserini Dört Pencere ile tüm şiirlerini topladığı Mutlu Olmak Varken izledi.
Dünya Edebiyatından Çeviriler ve Ödülleri
A. Kadir, telif eserlerinin yanı sıra dünya şiirini Türk okuruna tanıtmak için yoğun çaba harcadı. Abdülbaki Gölpınarlı ile Mevlâna'nın şiirlerini Bugünün Diliyle Mevlâna adıyla serbest nazma çevirdi. Çok beğenilen bu çalışma, kısa sürede üst üste baskı yaptı. Azra Erhat ile birlikte 1958'de gerçekleştirdikleri İlyada çevirisi, onun başarılı bir çevirmen olarak ün kazanmasını sağladı. İkili, 1970 yılında ise bu destanın devamı niteliğindeki Odysseia çevirisini tamamlayarak yayımladı. Eski şiirleri sadeleştirme çalışmalarını Bugünün Diliyle Hayyam ve Bugünün Diliyle Tevfik Fikret kitaplarıyla sürdürdü. Paul Eluard'dan Asım Bezirci ile Seçme Şiirler çevirisini hazırlayan şair, Brecht'in şiirlerini Türkçeye kazandırırken diğer yabancı şairlerden yaptığı ortak ya da bağımsız çevirileri üç ciltte topladı. Tarihsel bir döneme ışık tutan 1938 Harb Okulu Olayı ve Nâzım Hikmet adlı anı kitabı büyük ilgi gördü. Kariyeri boyunca edebi çevirileriyle şu ödüllere layık bulundu:
- Habib Edip Törehan Ödülü (1959)
- Türk Dil Kurumu Çeviri Ödülü (1961)
- Hasan Âli Ediz Edebiyat Çeviri Ödülü (1980)
- Yazko Çeviri Ödülü (1983)