Türk modern resim sanatının ülke sınırlarını aşan en önemli temsilcilerinden biri olan Fatma Tiraje Dikmen, renk ve figür odağındaki çalışmalarıyla tanınan sıra dışı bir ressamdır. Sanatçı 1923'te İstanbul'da doğdu. 2014 yılındaki vefatına kadar üretmeye devam etti. Resimlerinde figüratif yaklaşımlarla soyut ögeleri birleştiren Tiraje Dikmen, özellikle Paris yıllarında sürrealist akımın öncülerinden destek görmüş ve uluslararası alanda adını duyurmuştur. Büyükada'da başlayan yaşam öyküsü, onu Avrupa'nın sanat başkentine taşımış ve modern Türk resminin dünyadaki seslerinden biri haline getirmiştir.
Büyükada'dan Akademi Sıralarına
Sanatçı, İstanbul'un köklü geçmişe sahip Büyükada semtinde gözlerini hayata açtı. Babası, Türkiye'nin ilk mikrobiyoloji uzmanlarından Batum göçmeni Gürcü kökenli Cafer Fahri Bey'dir. Tiraje Dikmen, iki çocuklu bu entelektüel ailenin küçük kızı olarak ressam ablası Şükriye Dikmen ile birlikte büyüdü. Babasının yönlendirmesiyle çok küçük yaşlarda Fransızca öğrenmeye başlayan kardeşler, evlerinde sanat dolu bir atmosfer soludular. Ailenin yakın dostları arasında yer alan Namık İsmail ve Feyhaman Duran gibi usta Türk ressamları, küçük yaşlardan itibaren sanatla iç içe büyüyen genç Tiraje'nin sanatsal algısının şekillenmesinde son derece önemli roller üstlendiler.
Eğitim hayatına Işık Lisesi'nde devam ederek bu okuldan 1940 yılında başarıyla mezun olan genç Dikmen, yükseköğrenim hayatını sürdürmek amacıyla İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'ne kaydoldu ve burayı da başarıyla bitirdi. İktisat eğitimini 1946 yılında başarıyla tamamladıktan sonra, aynı kürsüde doktora çalışmalarına başladı. Doktora tezi kapsamında 1946 ile 1949 yılları arasında İstanbul'da kadın işçilerin çalışma koşullarını inceleyen detaylı anket çalışmaları yürüttü. Araştırmaların yapıldığı başlıca semtler şunlardır:
- Cibali
- Eyüpsultan
- Tophane
- Üsküdar
Ekonomi alanındaki akademik kariyerini sürdürürken, içindeki sanat tutkusunu da hiçbir zaman göz ardı etmedi. 1943 ve 1948 yılları arasında Devlet Güzel Sanatlar Akademisi bünyesinde özel öğrenci olarak ünlü ressam Léopold Lévy'nin atölyesine devam etti.
Paris Yılları ve Sürrealist Çevre ile Temas
Fransız hükümetinden aldığı özel eğitim bursu sayesinde 1949 yılında Paris'e gitme fırsatı bulan sanatçı, bir yandan akademik alandaki eğitimini sürdürürken diğer yandan resim çalışmalarına yoğunlaştı. Aynı dönemde Paris'e dönen eski hocası Léopold Lévy'nin atölyesinde resim yapmaya devam etti. Fransa'daki ilk beş yılında Louvre Müzesi ile Halk Sanatları ve Gelenekleri Müzesi bünyesinde müzeoloji ve sanat tarihi stajları yaptı. Bu süreçte Paris sanat çevresiyle yakın ilişkiler kurarak Max Ernst, Yves Bonnefoy, Man Ray ve Jacques Herold gibi efsanevi isimlerle tanıştı. Figür olgusuna odaklandığı desen çalışmalarından oluşan ilk kişisel sergisini 1956 yılında Galerie Edouard Loeb'da açtı. Dönemin en önemli sanatçılarından Max Ernst, bu sergiyi ziyaret ederek Dikmen'in bir eserini satın aldı ve kaleme aldığı övgü dolu yazılarla ona destek oldu.
Paris'teki ikinci beş yıllık döneminde ağırlıklı olarak renk olgusu üzerine çalışan Dikmen, yine Galerie Edouard Loeb'da açtığı ikinci kişisel sergisinde bu kez yağlı boya tablolarını izleyicilerle buluşturdu. Sanatçı, hem Türkiye'de hem de yurt dışında düzenlenen prestijli grup sergilerinde boy gösterdi. 1961'de İstanbul'da açılan 'Paris'te Türk Sanatçıları' ve 1963'te Paris'teki Modern Sanat Müzesi'nde gerçekleştirilen 'Çaşdaş Türk Sanatı' sergilerine katıldı. Eserleri sanat çevrelerince gerçeküstücü olarak nitelendirilen ressam, 1964 yılında büyük bir başarıya imza attı. Paris'in meşhur Charpentier Galerisi'nde açılan ve sürrealizm tarihi için bir dönüm noktası kabul edilen 'Sürrealizmin Kökenleri ve Tarihi' sergisine davet edildi. Aynı yıl Paris'te Galerie Birtschansky bünyesinde yeni bir sergi düzenledi.
Léopold Lévy'nin Mirası ve Sanatsal Bellek
Ustasının ölümünün ardından onun mirasını üstlenen Dikmen, 1966 yılında vefat eden Léopold Lévy'nin resmî mirasçısı oldu. Lévy, tüm tablolarını ve atölyesini sevgili öğrencisine bırakmıştı. Sanatçı, hocasına karşı büyük bir sorumluluk bilinciyle hareket etti. İlk iş olarak Lévy'nin tüm çalışmalarını içeren son derece detaylı bir arşiv çalışması hazırladı. Bu titiz belgeleme sürecinin ardından, 1967 yılından itibaren çalışmalarını usta sanatçıdan devraldığı bu Paris atölyesinde sürdürmeye başladı. Tiraje Dikmen, modern sanatın hem teorik hem de pratik alanlarında iz bırakarak ardında zengin bir sanatsal miras bıraktı.