Tahsin Yazıcı, Cumhuriyet döneminin yetiştirdiği en kıymetli Fars dili ve edebiyatı uzmanlarından biri olarak, 1922 yılında Bingöl'ün Kiğı ilçesine bağlı Hoğas köyünde dünyaya gözlerini açtı. 2002 yılında İstanbul'da hayatını kaybeden akademisyen, ömrünü Doğu dillerinin ve edebiyatının derinliklerini araştırmaya adadı. Mesleki kariyeri boyunca asistanlıktan dekanlığa kadar uzanan geniş bir yelpazede görev alarak, Türk kültür hayatının en önemli kaynak eserlerinden İslam Ansiklopedisi'nin tahrir heyeti başkanlığını üstlendi ve sayısız öğrenci yetiştirerek akademiye yön verdi.
Anadolu'dan İstanbul'a Uzanan Eğitim Yolculuğu
Yazıcı, eğitim hayatına Kiğı'da adım attı. Ortaokul öğrenimini ise Erzincan'da tamamladı. Buradan sonra eğitimine devam etmek için İstanbul'a gitti ve tarihi Kabataş Erkek Lisesi'ne kaydoldu. 1940 senesinde İstanbul Yüksek Muallim Mektebi'ne girerek yükseköğrenimine başladı. Dönemin eğitim yapısı gereği derslerini İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde takip etti. Burada hem Türk Dili ve Edebiyatı hem de Arap ve Fars Dilleri ve Edebiyatları bölümlerinin programlarına katılarak kendisini geleceğe hazırladı.
Okulundan 1945 yılında başarıyla mezun olduktan sonra, edebiyat öğretmeni olarak ilk görev yeri olan Diyarbakır Lisesi'ne tayin edildi. Buradaki öğretmenlik kariyeri çok uzun sürmedi; çünkü sadece bir sene sonra yönünü akademiye çevirerek Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bünyesine katıldı. Fakültenin Klasik Şark Dilleri Bölümü'nde ilmî yardımcı unvanıyla göreve başlayan Yazıcı, akademik basamakları hızla tırmanmaya kararlıydı. Takvimler 1948 yılını gösterdiğinde ise aynı akademik birimde asistanlık kadrosuna atanarak çalışmalarını bir üst seviyeye taşıdı. Lisansüstü araştırmalarına büyük bir ciddiyetle eğilen genç akademisyen, 1951 yılında ilk büyük bilimsel çalışmasını tamamladı. Tasavvuf tarihi açısından büyük önem taşıyan 'Şeyh İbrâhîm-i Gülşenî: Hayatı, Eserleri ve Tarikatı' başlıklı teziyle doktor unvanını almaya hak kazandı.
Akademide Yükseliş ve İdari Görevler
Doktora derecesini aldıktan kısa bir süre sonra, 1952 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi kadrosuna asistan olarak katılarak İstanbul'a geri döndü. Fakültenin Arap ve Fars Dilleri ve Edebiyatları Bölümü bünyesinde yürüttüğü titiz araştırmalar, onun akademik çevrelerdeki yerini sağlamlaştırdı. Tasavvuf dünyasının önemli isimlerinden biri olan Hâce Abdullah-ı Ensârî Herevî üzerine yoğunlaşan araştırmacı, 1955 yılında hazırladığı başarılı doçentlik teziyle doçentlik unvanını kazandı. Akademik başarıları ve idari kabiliyeti sayesinde 1963 yılında Fars Dili ve Edebiyatı Kürsüsü başkanlığı görevine atandı. Bu süreçte Doğu klasikleri üzerine çalışmalarını derinleştiren Yazıcı, Mevlevilik tarihi açısından kritik bir kaynak olan 'Ahmed Eflâkî ve Menâkıbü'l-ârifîn' üzerine yürüttüğü kapsamlı incelemeleriyle profesörlük payesine yükseltildi.
Geniş bilimsel birikimiyle dikkat çeken profesör, kariyeri boyunca Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu ve Selçuklu Araştırmaları Enstitüsü gibi ülkenin en saygın akademik ve kültürel kurumlarında asli üye olarak görev aldı. İdari sorumluluklar almaktan da çekinmeyen Yazıcı, 1970 yılından itibaren iki dönem boyunca eğitim gördüğü İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde dekanlık makamını başarıyla temsil etti. 1981 yılında fakülte bünyesinde yeniden yapılandırılan Doğu Dilleri ve Edebiyatları Bölümü'nün başkanlık görevini üstlendi. 1983 yılında yaşanan dalgalı süreçte üniversitedeki görevinden uzaklaştırıldıysa da yürüttüğü hukuk mücadelesi sonucunda tamamen aklanarak görevine iade edildi. Ancak yeni Yüksek Öğretim Kanunu uyarınca mevcut kadrosunun kaldırılması sebebiyle, 1985 senesinde Erzurum Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Doğu Dilleri ve Edebiyatları Bölümü'ne tayin edildi. Erzurum'daki bu yeni görev yerinde bir yıl boyunca hizmet verdikten sonra, kendi arzusuyla resmi olarak emekliye ayrılma kararı aldı.
Büyük Ansiklopediler ve Bilimsel Eserleri
Resmi olarak emekliye ayrılması, onun bilimsel üretimini ve çalışma azmini kesinlikle yavaşlatmadı; aksine ansiklopedik yayıncılık alanındaki büyük projelerde daha aktif roller almasına vesile oldu. Henüz aktif akademisyenlik yıllarındayken, 1961 yılında Milli Eğitim Bakanlığı'nın Edebiyat Fakültesi iş birliğiyle yürüttüğü devasa bir proje olan İslam Ansiklopedisi'nin tahrir heyeti üyeliğine seçilmişti. 1966 yılına gelindiğinde, heyet başkanı Ahmet Ateş'in vefatı üzerine bu büyük sorumluluğu üstlenerek tahrir heyeti başkanlığına getirildi. Bu prestijli ve meşakkatli görev, 1980 yılında yaklaşık bir yıllık bir süre için Bekir Kütükoğlu'na devredilse de sonrasında tekrar Tahsin Yazıcı'ya emanet edildi. Dev ansiklopedi, onun disiplinli başkanlığı ve editörlüğü altında başarıyla tamamlanarak Türk kültür dünyasına kazandırıldı.
Ansiklopedicilik alanındaki engin tecrübesiyle bilinen Yazıcı, emeklilik yıllarında yaklaşık beş yıl boyunca Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedi'nin hazırlık çalışmalarında aktif görev aldı. Ardından, 1988 yılında davet edildiği Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi bünyesinde çok daha büyük bir sorumluluk üstlendi. Burada Fars dili ve edebiyatı bölümünün ilim heyeti başkanlığı görevine getirilen akademisyen, bu kritik vazifeyi vefat ettiği 20 Kasım 2002 tarihine kadar büyük bir titizlikle yürütmeye devam etti.
Tahsin Yazıcı, Türk akademisine sayısız eser kazandırdı. Geride son derece zengin bir miras bıraktı. Türkçe ve çeşitli yabancı dillerde kaleme aldığı özgün makaleler ile titizlikle hazırladığı ansiklopedi maddelerinin toplam sayısı 200 sınırını aşmaktadır. Alanındaki araştırmacılar için hâlâ temel başvuru kaynağı olma özelliği taşıyan bu nitelikli çalışmalar, ulusal ve uluslararası pek çok saygın mecrada okuyucularla buluştu. Yazıcı'nın makalelerinin ve yazılarının yayımlandığı başlıca süreli yayınlar ile ansiklopediler şunlardır:
- Şarkıyat Mecmuası
- Türkiyat Mecmuası
- İlâhiyat Fakültesi İslâm İlimleri Enstitüsü Dergisi
- TTK Necati Lugal Armağanı
- Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Mecmuası
- MEB İslâm Ansiklopedisi
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi
- Encyclopaedia de l'Islam
- Encyclopædia Iranica