Süreyya İlmen, 1874'te Podgorica'da doğmuş, 6 Şubat 1955'te İstanbul'da ölmüş Osmanlı ordusunda görev yapmış asker, askerî havacılığın kuruluş sürecinde rol alan kurmay subay, sanayici, siyasetçi ve yazardır. III. Dönem İstanbul milletvekili olarak görev yaptı; 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'na katılarak partinin İstanbul teşkilatlanmasında yer aldı.
Doğumu ve askerî eğitimi
Rıza Paşa ile Adviye Hanım'ın oğlu olarak 1874'te Podgorica'da doğdu. Doğum günü bazı kaynaklarda 10 Nisan, bazılarında 12 Nisan olarak verilir; gün ve ay bilgisi kesinleşmiş değildir. 1889'da Kuleli Askerî Lisesi'ne, 1892'de Pangaltı'daki Harp Okulu'na kaydolduğu aktarılır. Harp Okulu ve kurmaylık eğitiminin tamamlanma tarihi kaynaklarda farklı verilir; Ökkeş Kürşad Karacagil 1894'te mezun olup kurmay sınıfına geçtiğini yazarken bazı üniversite katalog özetlerinde 1897 tarihi görülür.
Askerlik ve yazarlık
Karacagil'in çalışmasına göre 1900'de 27 yaşındayken mirliva rütbesine yükseldi, 1906'da ferik oldu. II. Meşrutiyet'in ardından Erkân-ı Harbiye'nin 2. Şubesi'nde görev yaptı. Askerî konular üzerine yazılar yazdı ve 1910'da Askerî Cep Takvimi'ni yayımladı. TBMM'nin biyografik kaydında ayrıca 31. Tümen komutanlığı yaptığı belirtilir.
Askerî havacılık teşkilatlanması
1911'de Harbiye Nazırı Mahmud Şevket Paşa tarafından Osmanlı ordusundaki havacılık işlerini yürütmekle görevlendirildi. Atatürk Ansiklopedisi'nin anlatımına göre İlmen'in başkanlığında dört kişilik bir Tayyare Komisyonu göreve başladı ve komisyonun göreve başlama tarihi olan 1 Haziran 1911, Türk Hava Kuvvetleri'nin resmî kuruluş günü kabul edildi. Deniz Kurt ve Erdal Korkmaz'ın ATASE belgelerine dayanan araştırması ise bu anlatıyı ayrıştırır: buna göre 1 Haziran 1911'deki ilk Tayyare Komisyonu, Erkân-ı Harbiye Dairesi 2. Şubesi'nde görevli Kurmay Yarbay İsmail Bey'in başkanlığında kuruldu; Süreyya İlmen bu ilk kuruluş sürecinde görev aldı, ancak İlmen'in başkanlığındaki ikinci komisyon Tayyare Mektebi ve Merkezi'nin kurulması amacıyla Mart 1912'de oluşturuldu. 18 Mart 1912 tarihli raporu, komisyonunun havacılık araştırmaları, uçak ve balon seçimi, hava meydanı ve tesislerin düzenlenmesiyle görevlendirildiğini gösterir.
Bu dönemde pilotaj eğitimi için seçilen Yüzbaşı Fesa ve Üsteğmen Yusuf Kenan 9 Temmuz 1911'de Fransa'ya gönderildi; iki Deperdussin uçağı satın alındı. Mart 1912'de Tayyare Mektebi ve Merkezi için 40.000 liralık tahsisat kararlaştırıldı; İlmen'in komisyonu Yeşilköy civarında, Kalitarya (Şenlikköy) ile Ayamama Çiftliği arasındaki araziyi uygun buldu ve Fransa'daki Robert Esnault-Pelterie (R.E.P.) Tayyare Fabrikası'nın tayyare mektebi ve havacılık merkezi projesini değerlendirdi. Bu belgeler, İlmen'in askerî havacılığın tek başına kurucusu olduğu yönündeki genellemeyi desteklemez; kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde, ilk teşkilatlanma ile okul ve merkez projesinin hayata geçirilmesi süreçlerinde rol aldığı görülür. Bu döneme ilişkin görüş ve hatıralarını Türkiye'de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi adlı eserinde yayımladı. İlmen'in ordudan ayrılış tarihi kaynaklarda aynı biçimde yer almaz; sonraki yıllarda sanayi, belediyecilik ve kültür girişimlerine yöneldi.
Benzer kişiler
- Hasan Atilla Uğur (Asker)
- Osman Pamukoğlu (Asker)
- Mehmet Pamak (Siyasetçi)
- Mehmet Sait Değer (Asker)
- Cem Ersever (Asker)
- Fethi Okyar (Asker)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Süreyya İlmen maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.