Ali Fethi Okyar, 29 Nisan 1880 tarihinde Makedonya sınırları içindeki Pirlepe kentinde dünyaya gelen, askeri dehası ve diplomatik yetenekleriyle modern Türkiye'nin inşasında kilit rol oynamış bir devlet adamıdır. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna uzanan tarihi süreçte aktif roller üstlenen Okyar, 7 Mayıs 1943'te İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Genç yaşta babası İsmail Hakkı Bey'i kaybeden Fethi Bey, eğitim hayatını valilik yapan dayısının himayesinde sürdürmüştür. Ardından girdiği askeri okullardaki üstün başarısıyla adından söz ettirmeyi başarmıştır. Manastır Askerî İdâdîsi sıralarında başlayan Mustafa Kemal Atatürk dostluğu ise onun fikri dünyasının şekillenmesinde önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur. Bu dostluk hayatı boyunca sürdü.
Manastır'dan Paris'e Uzanan Askeri ve Fikri Yolculuk
Harbiye Mektebi ve Harp Akademisi yıllarında sınıf birinciliğini kimseye kaptırmayan Fethi Bey, Fransız ihtilalinin öncülerinden Rousseau, Voltaire ve Montesquieu gibi düşünülerin eserlerini okuyarak özgürlükçü fikirlerle tanışmıştır. Askeri stajını Selanik'teki Üçüncü Ordu'da tamamladıktan sonra Balkanlar'da çetecilik faaliyetlerine karşı mücadele etmiştir. Balkanlar onun için zorlu bir staj dönemiydi. Bu dönemde İttihat ve Terakki Cemiyeti kadrolarına dahil olan genç subay, İkinci Meşrutiyet beyannamesini bizzat kaleme alarak adını duyurmuştur. 1909 yılında atandığı Paris Ataşemiliterliği görevi, ona Batı dünyasının demokratik yapısını ve parlamenter sistemini yakından inceleme şansı vermiştir. Bu görev askeri kariyerine yön verdi. Fransa'daki Picardie manevralarını Mustafa Kemal Paşa ile birlikte gözlemleyen Okyar, askeri ve diplomatik birikimini raporlar halinde payitahta sunmuştur.
Trablusgarp Savaşı'nın patlak vermesi üzerine İtalyan işgaline karşı koymak için gönüllü olarak yola çıkan Fethi Bey, Fransız basınının desteğini de arkasına alarak gizli yollardan bölgeye ulaşmayı başarmıştır. Paris'te Fransız siyasetçi Jean Jaurès ve yazar Pierre Loti gibi isimlerden destek alarak işgale karşı kamuoyu oluşturmayı başarmıştır. Trablusgarp cephesinde 42. Tümen kurmay başkanlığı görevini yürüterek yerel halkın örgütlenmesinde büyük bir askeri başarı sergilemiştir. Balkan Savaşları'nda da aktif görev alan Okyar, ardından Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda milletvekilliği ve Sofya Sefirliği gibi diplomatik görevler üstlenmiştir.
Milli Mücadele Dönemi ve Malta Sürgünü
Mondros Mütarekesi'nin ardından kurulan kabinede Dahiliye Nazırı olarak görev yapan Fethi Bey, bu süreçte Mustafa Kemal ile birlikte Minber gazetesini kurarak milli bilinci uyandırmaya çalışmıştır. İşgal güçlerinin baskısıyla Damat Ferit hükümeti tarafından tutuklanan vatansever siyasetçi, İngilizler tarafından Malta'ya sürgüne gönderilmiştir. Malta sürgünü iki yıl kadar sürdü. Hızlıca Ankara'ya geçerek Milli Mücadele saflarına katıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında İstanbul milletvekili olarak görev alan Okyar, sırasıyla Dahiliye Vekilliği ve İcra Vekilleri Heyeti Reisliği yapmıştır. Cumhuriyetin ilanından hemen önce ve sonra üstlendiği kritik görevlerle yeni devletin kurumsal yapısının oturmasında başat rol oynamıştır.
Cumhuriyet Dönemi Siyasi Yaşamı ve Mirası
Cumhuriyetin ilanının akabinde TBMM Başkanlığı koltuğuna oturan Fethi Bey, 22 Kasım 1924 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci başbakanı olarak hükümeti kurmuştur. Başvekalet döneminde aynı zamanda Milli Müdafaa Vekilliği görevini de yürüten deneyimli devlet adamı, ülkenin iç ve dış güvenliğini sağlamak için çalışmıştır. Daha sonra atandığı Paris Büyükelçiliği görevinin ardından, Atatürk'ün isteğiyle çok partili hayata geçiş denemesi için Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurmuş ve genel başkanlığını üstlenmiştir. Demokrasi tarihimizin bu önemli adımı, partinin kısa süre sonra kendini feshetmesiyle sonuçlansa da Türk siyasi hayatında derin izler bırakmıştır. Ancak bu çaba uzun soluklu olamadı.
Atatürk tarafından kendisine bizzat Okyar soyadı verilen Fethi Bey, yaşamının son döneminde Londra Büyükelçiliği ve Refik Saydam kabinesinde Adliye Vekilliği görevlerinde bulunmuştur. Aşağıdaki listede Ali Fethi Okyar'ın üstlendiği başlıca tarihi görevler sıralanmıştır:
- TBMM Başkanlığı (1923 - 1924)
- Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlığı (1924 - 1925)
- Serbest Cumhuriyet Fırkası Kuruculuğu (1930)
- Adliye Vekilliği (1939 - 1941)
Sağlık durumunun kötüleşmesi nedeniyle aktif siyasetten çekilen Okyar, arkasında bağımsız bir vatan ve köklü diplomatik gelenekler bırakarak aramızdan ayrılmıştır.