19. yüzyılın son çeyreğinde yolu İstanbul'a düşen İtalyan ressam Salvatore Valeri, Türk resim sanatının modernleşme sürecinde çok kritik bir rol oynamıştır. 1856 yılında İtalya'nın Nettuno kasabasında doğan sanatçı, Roma'da aldığı nitelikli eğitimin ardından İstanbul'da Sanayi-i Nefise Mektebi'nin ilk resim öğretmeni olmuş ve burada otuz iki yıl boyunca geleceğin Türk ressamlarını yetiştirmiştir. Sarayda şehzadelere verdiği derslerle de tanınan usta fırça, hem saray çevresinde hem de İstanbul'un kozmopolit sokaklarında derin izler bırakmıştır.
Roma’dan İstanbul’a Uzanan Sanat Köprüsü
Nettuno'da dünyaya gözlerini açan Salvatore Valeri, resme olan tutkusunu Roma'daki ünlü San Luca Akademisi'nde aldığı eğitimle profesyonel bir boyuta taşıdı. Roma San Luca Akademisi'nde aldığı klasik sanat eğitiminin kazandırdığı teknik becerileri, İstanbul'un kendine özgü atmosferi ve kültürel dokusuyla harmanlayan usta ressam, Türk sanat tarihinin mihenk taşlarından biri olmayı başarmıştır. 1883 yılında ülkesinden ayrılıp İstanbul'a gitti. Şişli'de küçük bir atölye açtı. İngiliz Elçisi Lord Duffer'ın tavsiyesiyle Valeri'nin kaderi tamamen değişti. Lord Duffer, Valeri'yi yetkililere yağlıboya öğretmeni olarak önerdi ve bu sayede okul kadrosuna katıldı.
Sanayi-i Nefise’nin Kurucu Kadrosu ve Şehzadelerin Öğretmeni
Osman Hamdi Bey'in müdürlüğünü üstlendiği, II. Abdülhamid döneminde kurulan Sanayi-i Nefise Mektebi, kapılarını açtığında kadronun en önemli ismi Salvatore Valeri oldu. Okulda 1883 yılının Mart ayından 1915'in Ağustos ayına kadar tam 32 yıl boyunca aralıksız olarak yağlıboya atölyesini yönetti. Bu uzun soluklu öğretmenlik sürecinde, Türk resim tarihine yön verecek çok sayıda genç yeteneğin yetişmesinde etkin bir figür haline geldi. Valeri'nin yeteneği sarayın da dikkatini çekmekte gecikmedi. Padişah II. Abdülhamid'in oğullarına özel dersler vererek sarayda büyük saygınlık kazandı ve kendisine Şehzadelerin Öğretmeni unvanı layık görüldü. Sanatçı bu dönemde sadece İstanbul ile sınırlı kalmayarak, 1891 yılında Kahire'de ve bir dönem de Bağdat'ta bulunarak farklı coğrafyaları gözlemleme fırsatı buldu.
İstanbul Sokaklarının ve İnsan Ruhunun Tasviri
Salvatore Valeri, eserlerinde sadece teknik ustalığıyla değil, aynı zamanda portrelerindeki psikolojik derinlikle de kendinden söz ettirmeyi başardı. Yağlıboyanın yanı sıra pastel ve suluboya tekniklerini de başarıyla kullanan sanatçı, çoğunlukla tekil figürleri resmetti. Modellerinin iç dünyasını tuvale yansıtmaya odaklanan Valeri, onları genellikle kendi yalnızlıkları içinde tasvir etmeyi tercih etti. Ustanın en çok ilgi gören çalışmaları, İstanbul'un günlük yaşamından kesitler sunduğu karakteristik figür resimleridir. Sanatçının bu alandaki bazı önemli eserleri şunlardır:
- Büyük bir titizlikle resmedilen Antikacı ve Saka tabloları
- İstanbul sokaklarının renklerini taşıyan Çingene Kadın ve Oynayan Çingene Kadın
- Gündelik emeği yansıtan Seyyar Kundura Tamircisi ile estetik bir duruş sunan Gitar Çalan Adam
Ayrıca, oryantalist sanat çevrelerinde büyük beğeni toplayan kervan konulu tablosu da onun doğu dünyasına bakışını yansıtır. Valeri, 1901, 1902 ve 1903 yıllarında düzenlenen meşhur İstanbul Salonu sergilerinin her üçüne de katılarak eserlerini geniş kitlelerle buluşturdu.
Kınalıada Günleri, Savaşın Gölgesi ve Veda
İstanbul'da yaşamını sürdürürken Maria Lekeciyan adında Ermeni bir hanımla hayatını birleştiren İtalyan ressamın bu evlilikten Italia adında bir kız çocuğu dünyaya geldi. Aile, yaz aylarını Kınalıada'da huzur içinde geçirirdi. Ancak 1911-1912 yıllarındaki Trablusgarp Savaşı, Valeri'nin mektepteki görevinden bir süreliğine uzaklaştırılmasına yol açtı. Savaş sonrasında görevine iade edilse de I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle İstanbul'daki mutlu günler sona erdi. Usta sanatçı, zorunlu olarak Türkiye'den ayrıldı. Doğduğu yer olan Nettuno'ya geri dönen Valeri, orada özel bir okul kurarak sanatçı yetiştirmeye devam etti. Doksan yıllık ömrüne sayısız eser sığdıran Salvatore Valeri, 30 Aralık 1946 tarihinde doğduğu kasabada hayata gözlerini yumdu.