Refik Fazıl Epikman, Türk resim sanatının modernleşme serüveninde derin izler bırakan, kübist ve konstrüktif formlarıyla dönemine öncülük etmiş kıymetli bir ressamdır. 1902 yılında İstanbul'da dünyaya gelen sanatçı, Sanayi-i Nefise Mektebi'nde İbrahim Çallı'nın atölyesinde başlayan yolculuğunu devlet bursuyla Paris'e taşıyarak çağdaş akımlarla yoğrulmuştur. Cumhuriyet'in ilk yıllarında kazandığı bu devlet bursu sayesinde Avrupa'daki eğitimini başarıyla tamamlayan sanatçı, yurda döndüğünde izlenimcilikten tamamen uzaklaşarak konstrüktif bir temelden hareketle resim yapmaya başladı.
Paris'ten Yansıyan Kübist Işık ve "Bar" Tablosu
Davutpaşa İdadisi mezunu ressam, 1918 yılında Sanayi-i Nefise Mektebi'ne girerek İbrahim Çallı'nın gözetiminde empresyonist akımın etkisiyle sanatsal gelişimine yön verdi. Millî Eğitim Bakanlığı'nın 1924 yılında açtığı sınavı başarıyla kazanan vizyoner sanatçı; Şeref Akdik, Cevat Dereli ve Mahmut Cuda gibi yetenekli meslektaşlarıyla birlikte devlet hesabına öğrenim görmek amacıyla Paris'e gönderildi. Paris'teki Julian Akademisi'nde Paul-Albert Laurens atölyesinde aldığı eğitimi 1928 yılında başarıyla tamamlayan Epikman, yurda dönüşünde Güzel Sanatlar Akademisi'ne öğretmen olarak atandı. Yurda dönüşüyle birlikte empresyonist anlayışı tamamen terk ederek, kompozisyonlarında konstrüktif ve kübist ögeleri cesurca harmanlamaya başladı. Bu dönüşümün en önemli kanıtı 'Bar' resmidir. Kompozisyondaki figürler kübist ve konstrüktivist anlayışla biçimlendirilmiştir. Loş ortam, bu yapıtın gizemli atmosferini destekler.
Müstakil Bir Duruş ve Sanatı Yayma Çabası
Epikman, 15 Nisan 1929'da kurulan Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği'nin kurucuları arasında yer alarak sanatın kurumsallaşmasına öncülük etti. Müstakiller hareketi, Avrupa'daki sanatsal değişimleri Türkiye'ye taşıyarak ortak bir sanat anlayışı etrafında grup kavramının oluşmasını sağladı. Epikman, 1931'de askere gitmek üzere Güzel Sanatlar Akademisi'ndeki öğretmenlik görevinden ayrılmak zorunda kaldı. Askerlik vazifesinin ardından döndüğü 1933 yılında, Osmanlı Ressamlar Cemiyeti üyelerinin engellemeleriyle karşılaşan sanatçı, Güzel Sanatlar Akademisi'ne kabul edilmeyince Ankara Atatürk Lisesi'nde resim öğretmenlişi yapmaya başladı. Sanatçı, 1939'da Ankara Gazi Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü Resim-İş bölümünde atölye hocası oldu. Bu görevini emekli olduğu 1966 yılına kadar kesintisiz sürdürdü.
Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği'nin kurucu kadrosu şu isimlerden oluşmaktadır:
- Cevat Dereli
- Şeref Akdik
- Mahmut Cuda
- Nurullah Berk
- Hale Asaf
- Ali Avni Çelebi
- Zeki Kocamemi
- Muhittin Sebati
- Ratip Aşir Acudoğlu
Milli Mücadele'den Soyut Arayışlara Uzanan Miras
Nafia Vekaleti'nin 1937'de Ankara Tren İstasyonu duvar dekorasyonu için açtığı yarışmada üçüncülük ödülünün sahibi oldu. Millî Mücadele sahnelerini konu alan 21 metre uzunluğundaki devasa panolar, istasyonun holünü süslemek için tasarlanmıştı. Emekliliğinin ardından Halkevleri Güzel Sanatlar Kolu Başkanlığı görevini üstlenerek sanatsal faaliyetlerini farklı bir boyuta taşıdı. Burada hem zengin bir sanat kütüphanesi oluşturdu hem de çalışmalarına ilk kez canlı modelden desen çalışılan bir atölye kurarak öncülük etti. 1960 sonrasında vizyonlarında soyut ifadelere yönelen sanatçı, ölümüne yakın yıllarda ise erken dönem renkçiliğine yöneldi. Onu kuşağının diğer ressamlarından ayıran en temel özellik, konuları şematik formlara indirgeme amacıydı. Yaşamı boyunca karma sergilere katıldı. Ancak hiçbir zaman kişisel bir sergi açmadı. İlk TBMM binasının toplantı salonuna açılan odaları için Cumhuriyet'in ilanını tasvir eden büyük boyutlu tarihi tablolar yaptı. Ar, Ülkü ve Güzel Sanatlar dergilerinde yayımlanan yazılarıyla sanat eleştirisi ve kuramı alanında da derin izler bıraktı. Sanatçı, 'Klasik Ressamlar' ve '17., 18. ve 19. Yüzyıl Dünya Sanatı' adlı eserleriyle sanat tarihine de değerli katkılar sağladı. 1974 yılında düzenlenen 35. Devlet Resim ve Heykel Sergisi'nde şeref ödülüne değer görüldü. Bu, onun son büyük ödülüydü. Usta ressam, bu büyük onura layık görüldükten sadece bir gün sonra, 17 Mayıs 1974 tarihinde Ankara'da 72 yaşında aramızdan ayrıldı.