Türk hukuk tarihinin en cesur ve saygın isimlerinden biri olan avukat Orhan Adli Apaydın, ömrünü insan hakları mücadelesine adamış müstesna bir şahsiyettir. Ünlü hukukçu, 1926 yılında İstanbul'da doğdu. Özellikle askeri darbelerin gölgesindeki Türkiye'de üstlendiği tarihi savunmalarla ve İstanbul Barosu Başkanlığı göreviyle adından sıkça söz ettirmiştir. Hukukun üstünlüğünü ve bireysel özgürlükleri her platformda savunan Apaydın, geride derin bir hukuki miras bırakarak 28 Şubat 1986'da vefat etti.
Hukukla Şekillenen İlk Yıllar ve Yazarlık Serüveni
Apaydın, Ağır Ceza Reisi Ali Rıza Bey ile Nuriye Hayriye Hanım'ın oğlu olarak dünyaya gelmiştir. İlk eğitiminin ardından Haydarpaşa Lisesi'ni bitirdi. Yükseköğrenimini ise İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde tamamlayarak adalet mekanizmasına ilk adımını atmıştır. Öğrencilik yıllarında toplumsal meselelere duyarlılık göstererek Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer alan Apaydın, avukatlık yaparken Yeniden Doğuş, Dünya ve Milliyet gibi yayın organlarında etkili makaleler kaleme almıştır. Öğrencilik yıllarında Vakit gazetesinde başladığı köşe yazarlığı, onun aydın kimliğinin gelişiminde önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur. Ayrıca, yönetim kadrosunda bulunduğu Yeniden Doğuş dergisi aracılığıyla fikir dünyasını geniş kitlelere ulaştırmayı başarmıştır.
Yassıada Mahkemelerinden Parlamento Kürsüsüne
27 Mayıs Askeri Darbesi'nin ardından, İstanbul Barosu Yönetim Kurulu'nun getirdiği açık yasağa rağmen geri adım atmayarak ağabeyi Burhan Apaydın ile birlikte Yassıada Mahkemeleri bünyesinde sanıkların savunmasını cesurca üstlenmiştir. Bu tavizsiz savunma duruşu, onun meslek hayatında adalet inancının simgesi haline gelmiştir. Başarılı meslek hayatının ardından 1961 genel seçimlerinde Adalet Partisi listesinden Aydın milletvekili seçilerek TBMM'ye girmiştir. Ancak siyasi görüş ayrılıkları sebebiyle 1962 yılında bu partiden ayrılarak meclisteki çalışmalarını bağımsız milletvekili olarak yürütmüştür. Meclisteki görevini bağımsız olarak tamamladı. Daha sonra Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (Türk-İş) çatısı altında uzun yıllar boyunca hukuk danışmanlığı görevini yürütmüştür. Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu'nda yürüttüğü hukuk danışmanlığı görevinin ardından Apaydın, sendikal yapıların siyasi rollerini ve etkinliğini derinlemesine inceleyen 'Türk-İş'in Politik Yönü' başlıklı önemli bir eser kaleme alarak kamuoyuna sunmuştur. 1969 yılında ilk kitabını yayımladı.
İstanbul Barosu Başkanlığı ve Zorlu Cezaevi Yılları
İstanbul Barosu bünyesinde edindiği saygın konum sayesinde 1976 yılında İstanbul Barosu Başkanlığı makamına seçilerek büyük sorumluluk üstlenmiştir. Bu dönemde sadece mesleki sorunlarla değil, ülkenin içinde bulunduğu toplumsal buhranlarla da yakından ilgilenmiştir. Baro başkanlığı sürecinde kaleme aldığı eserlerle, toplumsal şiddetin nedenlerini ve çözüm yollarını aramaya gayret göstermiştir. Nitekim 1978 yılında neşrettiği 'Kim Öldürüyor, Niçin Öldürüyor' adlı kitabında Türkiye ve dünyadaki terör olaylarını tahlil etmiştir. Siyasi yelpazedeki farklı aydınları bir araya getiren Barış Derneği'nin 1972 yılındaki kuruluş aşamasında öncü rollerden birini üstlenmiştir. Askeri yönetim dernek hakkında soruşturma başlattı. Barış Derneği davası kapsamında açılan bu soruşturma sırasında 26 Şubat 1982 tarihinde tutuklanarak askeri cezaevine konulmuştur. Aynı süreçte, Yazarlar Derneği Sendikası içindeki çalışmaları sebebiyle de hakkında ayrı bir ceza davası açılmıştır. Neyse ki bu sendikal dava süreci, mahkemenin verdiği beraat kararı ile olumlu bir şekilde neticelenmiştir. Barış Derneği davasında tutuklu olarak yargılanırken, mahkeme heyeti tarafından 23 Aralık 1982 tarihinde tahliye edilmesine karar verilmiştir. Ancak özgürlük günleri çok uzun sürmemiş ve 14 Kasım 1983'te ikinci kez tutuklanarak tekrar cezaevine gönderilmiştir. Cezaevindeyken avukatlık kanununda yapılan ani bir değişiklik gerekçe gösterilerek Adalet Bakanı tarafından baro başkanlığı görevinden el çektirilmiş, ancak Dünya Barolar Birliği'ndeki başkan vekilliği unvanını korumayı sürdürmüştür. Bu saygın kurumu gururla temsil etti. Hakkındaki ağır ithamlara ve hapis cezası tehdidine rağmen Dünya Barolar Birliği'ndeki bu uluslararası görevinden vazgeçmemiştir. Hapishane yıllarında uluslararası kamuoyundan yoğun destek görmüştür. Onun evrensel hukuk ilkelerine bağlılığı, yurt dışındaki demokratik hukuk örgütleri tarafından da yakından takip edilerek takdir kazanmıştır. Uluslararası Hukukçular Birliği, Apaydın'ın barış ve insan hakları alanındaki çabalarını taçlandırmak üzere 1982'de Pierre Cot Ödülü'nü vermiştir. Aynı yıl Fransa'da bulunan saygın Paris Vincent Üniversitesi de tecrübeli hukukçuya onursal hukuk doktoru payesi takdim etmiştir. Askeri mahkemelerin gölgesinde geçen yargılama süreçlerinin ardından 14 Kasım 1984 tarihinde nihayet cezaevinden tahliye edilmeyi başarmıştır. Hayatının son dönemine kadar ülkedeki demokratikleşme sancılarına ve hukuk ihlallerine karşı duyarlılığını sürdürmeye devam etmiştir. Demokrasi, adalet ve barış mücadelesiyle dolu ömrü boyunca ilkeli duruşundan asla taviz vermeyen örnek bir aydın olmuştur. Hukukçu, 28 Şubat 1986'da vefat etti.
Ünlü hukukçunun arkasında bıraktığı başlıca eserler ve layık görüldüğü uluslararası nişanlar şunlardır:
- Türk-İş'in Politik Yönü (1969 yılında yayımlanan sendikal tahlil kitabı)
- Kim Öldürüyor, Niçin Öldürüyor (1978 yılında neşredilen terör analizi çalışması)
- Pierre Cot Ödülü (1982'de layık görüldüğü prestijli hukuk ödülü)