Mehmed Nuri Berköz, Türk askeri tarihinin en fırtınalı dönemlerinde kritik istihbarat ve komuta görevleri üstlenmiş, 1949-1950 yılları arasında 11. Jandarma Genel Komutanı olarak hizmet vermiş çok yönlü bir Türk subayıdır. 1889 yılında Şeki'de dünyaya gelen ve 16 Ocak 1975'te İstanbul'da hayata gözlerini yuman Berköz, Kafkaslar'dan Avrupa'ya uzanan geniş bir coğrafyada hem cephe savaşlarında çarpışmış hem de örtülü operasyonlarda vatanı için stratejik roller oynamıştır.
Şeki'den Askeri Okullara Uzanan İlk Yıllar
Sarıkerimoğulları ailesine mensup olan Nuri Berköz, çocukluk ve ilk gençlik yıllarını doğduğu topraklar olan Şeki sınırlarında geçirdi. Eğitim hayatına buradaki Rus-Müslüman mektebinde adım atan Berköz, askeri kariyerine yön verecek olan orta öğrenimini Bursa Askeri Rüştiyesi bünyesinde tamamladı. Ardından Işıklar Askeri Lisesi'ni başarıyla bitirerek 1909 yılında Kara Harp Okulu sıralarına katıldı. Genç subay adayı, buradaki üç yıllık zorlu eğitim sürecinin sonrasında 1912 yılında teşmen rütbesiyle mezun olarak orduya ilk adımını attı.
Dünya Savaşı'nın Sıcak Cepheleri ve Gizli İstihbarat Görevleri
Mezuniyetinin hemen ardından, Mart 1912 tarihinde Van'da konuşlu olan 11. Kolordu bünyesindeki 33. Tümen, 97. Alay'da takım komutanı olarak göreve başladı. Bölgedeki hareketlilik üzerine, Nisan 1913'te 52. Alay'a atanarak Rus askeri faaliyetlerini analiz etmek ve gerilla mücadelesi yürütmek üzere kısa bir süreliğine İran Azerbaycanı'na gönderildi. Buradaki kritik gözlemlerinin ardından Temmuz ayında yurda dönen Berköz, 1914 yılında üsteğmenliğe terfi etti.
Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte cephelerdeki aktif görevleri yoğunlaştı. 1916 yılına kadar Sarıkamış Harekâtı'nda Miralay Galatalı Şevket'in emir subaylığını yürüttü. 14 Temmuz 1916 ile 12 Şubat 1917 tarihleri arasında ise Erzurum bölgesinde 2. Kafkas Kolordusu bünyesinde en çetin cephe savaşlarında aktif şekilde çarpıştı.
1917 yılının Mart ayında Enver Paşa'nın Genel Karargahındaki İstihbarat Şubesi'ne, yani Teşkilat-ı Mahsusa'ya tayin edilmesi kariyerinde yeni bir sayfa açtı. Gizli kimlikler ardında Stockholm, Kopenhag, Petersburg ve Moskova'da son derece hassas istihbari faaliyetler gerçekleştirdi. Bu süreçte Hilâl-i Ahmer Cemiyeti bünyesinde esir değişimi komisyonunda yer alarak Sankt Petersburg'a gitti. Bu heyetin başında ünlü Türkçü aydın Yusuf Akçura bulunmaktaydı. Savaşın son aylarında yüzbaşı rütbesine yükselen Berköz, dünya savaşının bitimiyle 1918'de vatanına geri döndü.
Milli Mücadele Dönemi ve Genç Cumhuriyetin Hizmetinde
24 Ekim 1919'da Harp Akademisi'ne giren tecrübeli subay, buradaki eğitimini sürdürürken Anadolu'da alevlenen Kurtuluş Savaşı'na kayıtsız kalamadı. 18 Mayıs 1921 tarihinde eğitimini yarıda bırakarak cepheye koştu. İlk olarak Genelkurmay Doğu İşleri Müdürlüğü'nde, ardından ise Kasım 1921'den 1923'e kadar Garp Cephesi Karargahı Üçüncü Şube Müdürü olarak hizmet verdi. Rusça dil bilgisi sayesinde Mareşal Fevzi Çakmak'ın karargahında kritik tercümanlık vazifelerini de yürüttü.
Zaferin kazanılmasının ardından yarım kalan eğitimini tamamlamak üzere 1923'te Harp Akademisi'ne geri dönerek 1925 yılında kurmay subay olarak mezun oldu. Sonraki dönemde sırasıyla şu kritik görevleri başarıyla yürüttü:
- İzmir Müstahkem Mevki Komutanlığı İstihbarat Şube Müdürlüğü
- Ankara Millî Emniyet İstihbarat Şubesi Müdürlüğü
- 189. Alay İkinci Tabur Komutanlığı
- Genelkurmay İstihbarat Şubesi Müdürlüğü
30 Ağustos 1930 tarihinde yarbaylık rütbesine terfi eden Berköz, askeri dehası ve diplomatik birikimi sayesinde 2 Şubat 1932'de Cenevre'de toplanan Silahsızlanma Konferansı'na Genelkurmay Başkanlığı tarafından askeri danışman olarak gönderilmiştir.