Doğumu ve Devlet Hizmetine Girişi
Nizâmülmülk, 10 Nisan 1018'de İran'ın Horasan bölgesindeki Tus şehrinde doğdu. Bu şehir o sırada Gazneliler'in yönetimindeydi. İlk devlet görevini Gazne sultanları için yaptı; Gazne Devleti'nin Horasan valisinin yanında çalışarak başladı ve 1059'da Gazneliler Horasan valisi oldu. 1063'ten itibaren Büyük Selçuklu Devleti'nde Alp Arslan'ın Belh valisinin yanında görev yaptı. 1064'te Büyük Selçuklu Devleti'ne vezir olarak atandı.
Vezirliği ve Kurumlar
Sultan Alp Arslan (1063-1072) ve Melikşah (1072-1092) dönemlerinde vezirlik yaptı; vezirliği 27 yıl sürdü. "Memleketin nizamlarının kurucusu" anlamına gelen Nizâmülmülk adını Abbasi halifesi Kâim bi Emrillah verdi. Dönemin nakşibendi şeyhi Ebu Ali Farmedi'ye büyük saygı gösterirdi. Kendisi Siyâsetnâme adlı eserin de yazarıdır.
Selçuklu devletinin kurumlaşması ve merkezileşmesi yönünde önemli girişimlerin altında imzası vardır. Nizamiye medreselerinin teşkilatını kurdu ve mevcut toprak sistemindeki aksayan yönleri düzeltti. Bağdat, İsfahan, Nişabur, Belh, Herat, Basra, Musul ve Amol'da Nizamiye Medreseleri'ni kurdurdu; medreseler adını ondan almıştır ve Bağdat'taki medresenin başına İmam-ı Gazâlî'yi getirdi. Bu medreselerin kurumlaşması ve gelişmesi, ilk batı Avrupa üniversitelerinin de temeli sayılır. Öğrencilere yurt ve burs hizmeti sağlayan uygulamanın, ikta sisteminin ve Türk devletlerinde ilk gelir-gider raporlarının mucidi sayılır; dünyanın ilk istihbarat teşkilatını kurduğu da belirtilir.
Ölümü ve Mezarı
Nizâmülmülk, 1092'de Haşhaşî fedaisi tarafından düzenlenen suikastta öldürüldü. İbnü'l-Cevzî'ye göre 10 Ramazan (14 Ekim 1092) günü yolda öldürüldü; haberi getiren kişi Bağdat'a ancak 22 Ekim 1092'de ulaştı. Melikşah'ın hazinedarı Tacü'l-Mülk'ün onu sultanın gözünden düşürmeye çalıştığı rivayet edilir. Sultan Melikşah da Nizâmülmülk'ün ölümünden bir ay kadar sonra öldü. Tacü'l-Mülk'ün sultana, Nizâmülmülk'ün fakihlere, sûfîlere ve kâriilere her yıl 300.000 dinar dağıttığını, bu parayla bir ordu kurulsa İstanbul surlarının bile fethedilebileceğini söylediği anlatılır. Nizâmülmülk, askerlerin kılıçlarının yalnızca yakınındakileri öldürebildiğini, kendi harcadığı para ile ise duaları ok gibi göğe ulaşan bir ordu donattığını söyleyerek yanıt vermiştir. Mezarı bugün İran'ın İsfahan kentinin kenar mahallelerinden birinde, Melikşah ve Selçuklu ailesinden pek çok kişiyle birlikte mütevazı bir türbededir; bazı kaynaklara göre türbe bakımsız bırakılmıştır.
Benzer kişiler
- Ali Şir Nevai (Vezir)
- Gazali (Tus Doğumlu)
- Kıbrıslı Mehmet Kamil Paşa (Devlet Adamı)
- Lala Mustafa Paşa (Devlet Adamı)
- Köprülü Fazıl Ahmet Paşa (Devlet Adamı)
- Nevşehirli Damat İbrahim Paşa (Devlet Adamı)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Nizamülmülk maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.