Büyük Selçuklu Devleti'nin yönetiminde yirmi dokuz yıl boyunca kesintisiz hizmet veren sadrazam Nizamülmülk, 10 Nisan 1018 tarihinde Tus kentinde doğdu. Gerçek adı Ebu Ali Kıvamuddin Hasan bin Ali bin İshak et-Tûsî olan yönetici, devlete yön vermiştir. Kendisi hem askeri hem de idari reformlarıyla Türk-İslam medeniyetinin kurucuları arasında başı çeker. Horasan bölgesini baştan başa dolaşarak devlet yönetimini yerinde öğrendi. Alp Arslan ve Melikşah gibi büyük hükümdarların vezirliğini yürüttü. Tarihin bu dahi ismi, 14 Ekim 1092 günü Nihavend'de uğradığı zehirli hançer suikastıyla şehit edilmiştir.
Gaznelilerden Selçuklu İmparatorluğu'na Uzanan Parlak Bir Kariyer
Varlıklı babası sayesinde iki kardeşiyle birlikte döneminin en iyi koşullarında eğitim gördü. Henüz 11-12 yaşlarındayken Kur'an-ı Kerim'i ezberleyerek üstün zekasını kanıtladı. Siyasete duyduğu yoğun ilgiyle Horasan bölgesindeki bazı önemli devlet adamlarının himayesine girdi. Tus kentinin Gazne yönetimi altında bulunduğu sırada burada ilk resmi görevini üstlendi. Daha sonra 1059 yılında Horasan Valisi olarak önemli sorumluluklar üstlendi. 1063 yılına gelindiğinde Selçuklu topraklarında, Alp Arslan'ın Belh valisinin yanında çalışmaya başladı. Bu başarılı çalışmalarının ardından 1064 yılında Büyük Selçuklu Devleti veziri olarak atandı. Kendisine 'ülkenin düzenini kuran' anlamına gelen bu meşhur ismi Abbasi halifesi Kâim bi Emrillah vermiştir.
Melikşah Dönemi ve Devlet Yönetimindeki Büyük Güç
Sultan Alp Arslan'ın vefatından sonra veliaht Melikşah'ın tahta geçmesini sağlayarak nizamı başarıyla korudu. Melikşah'a karşı ayaklanan veya muhalefet eden Selçuklu prenslerinin itaat altına alınmasında büyük hizmetler sundu. Sultan Melikşah, bu sadık vezire Atabek unvanını vererek tüm devlet işlerini ona devretti. Vezirin akıllı ve adil yönetimiyle Melikşah dönemi, Selçuklu Devleti'nin en parlak devri oldu. Askeri harekâtlarda da en ön saflarda yer almayı görev bildi. Görevli olduğu için katılamadığı Malazgirt Meydan Muharebesi dışında, neredeyse tüm Selçuklu fetihlerinde bizzat bulundu.
Medreseler ve Dünya Tarihine Yön Veren Eğitim Devrimi
Büyük vezir Nizamülmülk, sadece siyasi sahada değil, eğitim alanında da çığır açan adımlar attı. Bağdat başta olmak üzere birçok şehirde kurduğu büyük medreseler, dünyanın ilk üniversiteleri sayılmaktadır. Bu ilim yuvalarında okutulan bazı temel dersler şunlardır:
- Arapça, Kelâm, Fıkıh, Tefsir ve Hadis gibi dini ilimler
- Edebiyat, Tarih, Mantık ve Polemik dersleri
- Hendese, Riyazât ve Astronomi gibi pozitif bilimler
Büyük alim İmam Gazali de Nişabur Medresesi bünyesinde müderrislik yaparak binlerce öğrenci yetiştirmiştir. Herat, İsfehan, Merv, Taberistan, Rey, Fusenc, Haleb ve Musul medreseleri de bu büyük eğitim ağının parçalarıydı. Bu kurumlarda yetişen öğrenciler devletin idari kademelerinde önemli görevler üstlendi.
Siyasetname ve Devlet Sanatı
Sadrazamın devlet idaresindeki tecrübelerini aktardığı Farsça kaleme alınan Siyasetname eseri, günümüzde de siyaset biliminin el kitaplarındandır. Eserde Türk-İslam devletlerinin idari, askeri, mali, sosyal ve kültürel yapıları derinlemesine analiz edilmektedir. Kitabın ilavesiz ve tam doğru nüshası günümüzde İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Molla Çelebi kısmında bulunmaktadır. Pek çok farklı dile çevrilen bu şaheser, yüzyıllar boyunca devlet adamlarına önemli rehberlik etmiştir. Gelecek nesillere kılavuz olması amacıyla yazılan bu yapıt idareciler için adeta bir fenerdir.
Sultan Melikşah ile Mektuplaşma ve Son Günleri
Vezirin gücü zamanla sarayda bazı gerginliklere de yol açmıştır. Merv bölgesinin yönetimine kendi oğlu Osman'ı ataması üzere Sultan Melikşah bu duruma karşı çıktı. Melikşah, buraya kendi adamı Kodan'ı şıhne olarak tayin etmiştir. Osman'ın sultanın adamı Kodan'ı hapsetmesi üzere Melikşah, vezire oldukça sert bir uyarı mektubu gönderdi. Sultan mektubunda sadrazamı vezirlik alameti olan divitini kaldırmakla ve sarığını almakla tehdit etti. Nizamülmülk ise bu tehdide son derece kararlı ve tarihi bir yanıt verdi. Sultanın başındaki tacın varlığının, kendi vezirlik divitine sıkı sıkıya bağlı olduğunu hükümdara hatırlattı.
Bu gerilimli günlerin ardından sadrazam, 14 Ekim 1092 tarihinde Nihavend yakınlarında katledildi. Zehirli bir hançer darbesiyle can veren 74 yaşındaki devlet adamı İsfahan'da defnedildi. Mütevazı bir türbede yatan büyük vezir, Sultan Melikşah ile yan yana uyumaktadır.