Mustafa Necati Uğural, bilinen adıyla Necati Bey, 1894 yılında İzmir'de dünyaya gelmiş, tüm ömrünü vatanının bağımsızlığına ve yeni kurulan Cumhuriyet'in inşasına adamış son derece öncü bir devlet adamı, hukukçu ve eğitimcidir. Genç yaşta üstlendiği kritik bakanlık görevleriyle modern Türkiye'nin temellerini atan bu vizyoner siyasetçi, henüz 35 yaşındayken, 1 Ocak 1929 tarihinde Ankara'da yaşama veda etmiştir. Kısa ömrüne sığdırdığı devrim niteliğindeki icraatları, milli mücadelenin cephelerinden eğitim meclislerine uzanan cesur duruşu ve özellikle Harf İnkılabı sürecindeki kararlı liderliğiyle hafızalarda silinmez bir iz bırakmıştır. Bugün adı Balıkesir'deki Necatibey Eğitim Fakültesi'nde yaşatılan vatansever lider, milli egemenliğin ve çağdaşlaşmanın en parlak simalarından biridir.
Millî Mücadele Yılları ve Cephe Faaliyetleri
Darendeli Halit Bey ile Naciye Hanım'ın evladı olarak doğan Mustafa Necati, ilk ve orta öğrenimini doğduğu İzmir'de tamamladı. Yüksek öğrenimini ise İstanbul Hukuk Mektebi'nde bitirdi. Mezuniyetinin ardından meslek hayatına ilk olarak İzmir Öğretmen Okulu'nda adım atan genç hukukçu, 1914'te memleketine dönerek bir yandan avukatlık yaparken diğer yandan İzmir Kız Öğretmen Okulu'nda öğretmenlik görevini üstlendi. Eğitime olan sevdası sebebiyle, 1915 senesinde yakın dostu Hüseyin Vâsıf Çınar Bey ile birlikte Özel Şark Mektebi İdadisi'ni kurdu. Bu okulun müdürlüğünü ve edebiyat öğretmenliğini bizzat yürüttü. Hüseyin Vâsıf Bey ise tarih dersleri vererek yardımcılık yaptı. Aynı dönemde Aydın-Kasaba Demiryollarında Hukuk Müşavirliği görevini de yürüten Necati Bey, savaş sonrası işlerine son verilen demiryolu işçilerinin haklarını korumak amacıyla İzmir Demiryolları İslâm Memurini Teâvün Cemiyeti'nin kuruluşuna öncülük etti. Ayrıca cepheden dönen ve işsiz kalan yedek subaylar için İhtiyat Zâbitânı Teâvün Cemiyeti fikrini hayata geçirdi. Bu vatansever subaylar, daha sonra Batı Anadolu Kuvayi Milliyesi bünyesinde son derece kritik roller üstlendi. İzmir Türk Ocağı'nın aktif bir üyesi olan Necati Bey, işgal öncesi yaptığı tarihi konuşmada halkı silahlı mücadeleye hazırlıklı olmaya çağırdı. İzmir'in işgal edilmesiyle birlikte derhal İstanbul'a gitti. Burada Dâhiliye Nezâreti bünyesinde görev almasının ardından, yardımcılık sıfatıyla 1919 yılında Balıkesir'e geçti. Bu kentte kaldığı yedi ayda Millî Mücadele'ye büyük katkılar sağladı. O, hem kalemiyle hem de elinde silahıyla cephede mücadele eden bir aydındı. Eniştesi Yüzbaşı Hâlit Bey ve hemşehrisi Bulgurcu Mehmet Efe ile omuz omuza çarpıştı. Anzavur İsyanı sırasında kurulan takip müfrezesinde komutanlık yaparak asilerle ve Yunan kuvvetleriyle savaştı. Balıkesir'deki en büyük hizmeti ise toplamda 74 sayı yayımlanan ve milli hareketin sesi olan İzmir'e Doğru gazetesini yayımlamasıdır. Kentten ayrıldıktan sonra bile gazeteye önemli makaleler göndermeyi sürdürdü. Bu yoğun direniş günlerinde sosyal yaşamı da ihmal etmeyerek 19 Aralık 1919'da Balıkesir İdman Yurdu'nun kuruluşuna öncülük etti.
Bakanlık Dönemleri ve Toplumsal İmar Hamleleri
1920 yılında Saruhan milletvekili olarak meclise girdi. Birinci Meclis döneminde, vaktinin çoğunu Ankara dışında İstiklâl Mahkemesi üyesi ve başkanı olarak geçirdi. Buna rağmen meclis kürsüsünden 54 farklı konu üzerine tam 74 konuşma yaptı. Kastamonu İstiklâl Mahkemesi Başkanlığı ve sonrasında Amasya İstiklâl Mahkemesi Başkanlığı görevlerinde adaleti kararlılıkla tesis etti. İkinci Dönem TBMM'ye İzmir milletvekili olarak seçildi. Savaşın ardından göçmenlerin ve imar işlerinin yönetilmesi amacıyla meclise sunduğu kanun teklifi kabul edilince, 13 Ekim 1923'te Mübadele, İmâr ve İskân Vekâleti kuruldu. Mustafa Necati Bey, milletvekillerinin ezici oy çoğunluğuyla bu bakanlığın ilk ve kurucu vekili seçildi. Beş ay gibi kısa bir süre yürüttüğü bu görevinde Necati Bey, savaşın yıkıcı etkileriyle tamamen harap olmuş Anadolu topraklarının yeniden imar edilmesi ve mübadeleyle gelen binlerce göçmenin sistemli şekilde iskan edilmesi adına olağanüstü bir çaba sergiledi. Ardından 6 Mart 1924 tarihinde kurulan kabinede Adliye Vekili olarak adalet sisteminde önemli reformlar yürüttü. Doğu Anadolu'daki isyan sebebiyle Diyarbakır İstiklâl Mahkemesi'nde savcılık ve 1925 yılında Şark İstiklâl Mahkemesi Başkanlığı görevlerini üstlendi.
Eğitimde Reform ve Harf İnkılâbı
20 Aralık 1925 tarihinde Maarif Vekili olan Necati Bey, Türk eğitim sisteminin kurumsallaşması yolunda tarihi adımlar atmaya başladı. Eğitim alanında gerçekleştireceği köklü değişimleri planlı bir biçimde gruplandırarak işe koyuldu. Bakanın öncelikli hedefleri arasında şu temel maddeler yer almaktaydı:
- Bakanlık merkez teşkilatının güçlendirilmesi ve genel eğitim ile dil komisyonlarının hızlıca kurulması,
- Mevcut kurumların birleştirilmesi, öğretmenlerin terfi ve özlük haklarının kapsamlı şekilde düzenlenmesi,
- Taşra eğitim ağının yaygınlaştırılması ve denetim dışı kalmış eğitim kurumlarının ciddi kontrol altına alınması,
- Köy okulları, köy öğretmen okulları, orta ve yüksek öğretmen okullarının kurularak mıntıka eminliği sisteminin uygulanması.
Türkiye Muallimler Birliği Genel Başkanı sıfatıyla öğretmenlik mesleğinin saygınlığını artırmak için yoğun mücadele verdi. Çıkardığı 789 sayılı Maarif Teşkilâtına Dair Kanun ile 'Maarif hizmetinde asıl olan öğretmenliktir' ilkesini mevzuata yerleştirdi. Böylece öğretmenlik mesleği saygın ve itibarlı bir konuma ulaştı. Onun bakanlığı döneminde eğitim alanındaki en büyük ve devrim niteliğindeki çalışma Harf İnkılâbı oldu. 1925 yılında kurulan Dil Heyeti ile başlayan hazırlıklar, Latin harflerine dayalı Yeni Türk Alfabesi'nin kabulüyle neticelendi. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün tam desteğini arkasına alarak 1 Kasım 1928 tarihinde meclisten oy birliğiyle geçen bu büyük harf inkılabı, 3 Kasım 1928 günü Resmî Gazete'de yayımlanarak tüm yurtta yeni bir aydınlanma çağını resmen başlatmış oldu. Bu tarihi zaferin hemen sonrasında, 29 Aralık 1928 Cumartesi günü aniden rahatsızlandı. Akut apandisit tanısıyla 31 Aralık 1928'de ameliyat edilen başarılı devlet adamı kurtarılamadı. Ankara'da henüz 35 yaşındayken hayata veda etti. Kısa ömrüne sığdırdığı devasa başarılar ve bıraktığı zengin miras, onu Türk milletinin gönlünde ebedi bir kahraman haline getirmiştir.