Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanan dönemde askeri ve siyasi kimliğiyle öne çıkan Abdüllâtif Naci Eldeniz, 1875 yılında Manastır'da dünyaya geldi. Hem askeri dehası hem de devlet adamlığıyla tanınan Eldeniz, Kurtuluş Savaşı'nda üst düzey bir komutan olarak cephede yer aldı. Vatanın bağımsızlığı için gösterdiği üstün gayretlerin ardından, yeni kurulan devlette milletvekili sıfatıyla yasa koyucu olarak çalıştı. Tarihin akışını değiştiren dönemlerde kritik sorumluluklar üstlenerek adını Türk tarihine altın harflerle yazdırmayı başardı.
Sarayın Başyaverliğinden Milli Mücadeleye Uzanan Yol
Naci Eldeniz'in askeri kariyeri, 1893 yılında Harp Okulu'nu başarıyla tamamlamasıyla başladı. Mezuniyetinin hemen ardından eğitimini derinleştirmek üzere Almanya'ya giderek 1893-1895 yılları arasında Alman Harp Akademisi'nde öğrenim gördü. Yurt dışındaki bu stratejik eğitimden sonra vatana dönerek çeşitli askeri okullarda komutanlık ve kurmaylık görevlerini yürüttü. Başarı basamaklarını hızla tırmanarak 1895'te üsteğmenlik, 1897'de yüzbaşılık ve 1902'de binbaşılık rütbelerini kazandı. O dönemin karmaşık askeri yapısı içinde hızlı yükselişi devam etti. Ancak 1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte orduda dengeler değişti. Yürürlüğe giren Tasfiye-i Rütbe Kanunu sebebiyle rütbesi geçici olarak yeniden binbaşılığa çekildi. Bu zorlu dönemde azmini hiç kaybetmedi. Nitekim 1914'te yarbaylığa, 1917 yılında ise miralaylık yani albaylık rütbesine ulaştı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında önemli sorumluluklar alan Eldeniz, aynı zamanda Mustafa Kemal Atatürk'ün de Harbiyeden hocalığını yapmıştı. 1918 ile 1920 yılları arasında Osmanlı şehzadelerine askeri dersler verirken, aynı zamanda Sultan Altıncı Mehmed Vahdeddin'in başyaveri olarak sarayın en güvenilir isimlerinden biri hâline geldi.
Milli Mücadele ve Cephedeki Büyük Destan
İstanbul'daki resmi görevlerini geride bırakıp vatanın geleceğini Anadolu'da inşa etmek üzere harekete geçen Eldeniz, 25 Ağustos 1921'de Milli Mücadele'ye katılmak amacıyla Ankara'ya ulaştı. Yeni kurulan hükümetin%s merkezinde bir süre askeri okulların müfettişliğini yürüttükten sonra, vatan savunmasının en kritik anında cepheye sevk edildi. Takvimler 8 Mayıs 1922 tarihini gösterdiğinde 7. Tümen Komutanlığı görevine atanan tecrübeli asker, doğrudan sıcak çatışma hattındaki yerini aldı. Bu kritik vazifeyle birlikte, Türk milletinin kaderini baştan yazan Büyük Taarruz cephesinde askerleriyle omuz omuza mücadele etti. Elde edilen muazzam zaferin hemen akabinde, 31 Ağustos 1922'de mirliva rütbesine terfi ettirilerek paşalık unvanını gururla taşımaya hak kazandı. Zaferin ardından yeniden askeri eğitim faaliyetlerine yoğunlaşarak Askeri Okullar Müfettişliği yapan paşa, 1924 yılında 5. Kolordu Komutanlığı vazifesini üstlendi. 1927 yılında korgeneralliğe denk gelen feriklik rütbesine ulaşan Eldeniz, 24 Ağustos 1928 tarihinde kendi isteğiyle emekliye ayrılarak askeri kariyerini noktaladı.
Siyaset Arenası ve Ardında Bıraktığı Kültür Mirası
Askeri üniformasını çıkardıktan sonra da ülkesine hizmet etme gayretinden vazgeçmedi. Siyasi hayata adım atan Eldeniz, TBMM çatısı altında milletvekili olarak çalışmalarına devam etti. İlk olarak Cebelibereket (Osmaniye) temsilcisi olarak meclise girdi ve üçüncü ile dördüncü dönemlerde bu şehri başarıyla temsil etti. Ardından gelen dönemlerde ise Seyhan (Adana) milletvekili olarak parlamentodaki yerini aldı. Seyhan milletvekili olarak beşinci, altıncı ve yedinci dönemlerde de meclisteki yerini koruyan Naci Paşa, yasama faaliyetlerinin yanı sıra Milli Müdafaa Encümeni Reisliği görevini de başarıyla yürüttü. Ayrıca uluslararası alanda da Türkiye'yi temsil ederek Parlamentolar Birliği Türk Grubu Başkanvekilliği yaptı. Tüm bu yoğun siyasi ve askeri yaşamının yanı sıra entelektüel yönüyle de öne çıkan bir isimdi. Çeşitli eserler kaleme alan paşanın kültür dünyamıza kazandırdığı başlıca çalşmalar şunlardır:
- Tapsıra ve Transval adlı telif eserleri,
- Tarihi gelişmeleri ele alan Rus-Japon Harbi kitabı,
- Askeri literatüre katkı sunan Mukden Muharebesi ve Sevk ve Muharebe Talimnamesi çevirileri,
- Edebi yönünü ortaya koyan Rumeli Mersiyesi adlı duygu yüklü şiiri.
20 Mart 1948 tarihinde Ankara'da hayata gözlerini yuman bu kıymetli devlet adamı, geride şerefli bir geçmiş bıraktı. Naaşı, vatana üstün hizmetleri dolayısıyla Devlet Mezarlığı'na defnedildi. Naci Paşa, Sadrazam Kıbrıslı Kâmil Paşa'nın damadı ve Makbule Hanım'ın eşiydi. Aile bağlarıyla da döneminin nüfuzlu isimlerinden biri olan Naci Paşa, Yusuf Hikmet Bayur'un eniştesi, Cumhuriyet Senatosu Başkanı Tekin Arıburun'un kayınpederi ve milletvekili Perihan Arıburun'un babasıydı. Ailesiyle birlikte Türkiye'nin siyaset ve bürokrasi tarihine yön veren isimlerden biri oldu.