Türk tıp tarihinin en önemli simalarından biri olan hekim, asker, akademisyen ve siyasetçi Ordinaryüs Profesör Mustafa Hayrullah Diker, 1873 veya 1875 yılında İstanbul'da doğmuş ve 25 Ağustos 1950 tarihinde hayata gözlerini yummuştur. O, nöroloji alanındaki öncü çalışmaları ve kaleme aldığı ilk Türkçe adli tıp eseriyle ülkemizin bilimsel gelişimine devasa katkılar sundu. Ayrıca, Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında iki dönem boyunca milletvekili olarak halkına hizmet etme şerefine erişti.
Askeri Hekimlikten Paris İhtisasına Uzanan Yıllar
Mustafa Hayrullah Diker, İstanbul'da dünyaya gelerek Şehremaneti memurlarından Mehmet Salih Efendi'nin oğlu olarak hayata başladı. İlköğrenimini Üsküdar Rüstem Paşa İptidai Mektebi'nde tamamlayan Diker, ardından Fatih Askeri Rüştiyesi ve Mülkiye İdadisi'nde eğitim gördü. Tıp eğitimini ise Mektebi Tıbbiye-i Askerîye-i Şahane'de alarak 1897'de yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu. Genç yüzbaşı, mezuniyetinin ardından vakit kaybetmeden Manastır Askeri Hastanesi'nde bir yıl süreyle tabiplik yaptı. Ardından İşkodra fırkasında tabur tabibi oldu. Daha sonra Kastamonu'da frengi mücadelesinde çalıştı. 1905 yılında ise Bahriye Merkez Hastanesi bünyesinde görev alarak mesleki tecrübesini pekiştirdi. Savunma Bakanlığı'nın sağladığı burs imkanıyla 1910 yılında akliye ve asabiye hastalıkları ihtisasını gerçekleştirmek üzere Paris'e giden Diker, burada üç sene boyunca oldukça verimli çalışmalara imza attı. Fransa'da geçirdiği üç yıllık sürecin ilk döneminde, Paris Üniversitesi bünyesindeki enstitüden adli tıp diplomasını başarıyla aldı. Sonraki iki senede stajyerlik yaparak uzmanlığını tamamladı.
Tıp Dünyasında Öncü Adımlar ve Akademik Başarılar
Ülkesine 1913 yılında dönen uzman hekim, Bahriye Merkez Hastanesi'ndeki görevi esnasında tıp literatürümüz için tarihi bir adım attı. Zira kendisi, ruhsal rahatsızlığı bulunan bireylerin hukuki durumunu inceleyen ilk Türkçe adli tıp kitabını kaleme almıştı. Yazdığı 'Tababet-i adliyeyi mecani' isimli bu başyapıt, Türk tıp kütüphanelerinde kalıcı bir iz bıraktı. I. Dünya Savaşı'nın son raddesinde fırkateyn tabipliğine yükselen Diker, mütareke yıllarında da durmaksızın çalştı. Bu zorlu süreçte Zeynep Kamil Hastanesi başhekimiydi. Buradaki zorlu idarecilik günlerinde meslektaşlarıyla bir araya gelerek 'Mecmua-i Seririyye' isimli saygın bir tıp dergisini neşretti. Böylece savaşın ve mütarekenin karanlık atmosferinde dahi bilimsel üretimin kesintiye uğramamasını sağladı. Cumhuriyet'in ilanı sonrasında, 1924 yılında albay rütbesini haizken askeri vazifesinden emekliye ayrıldı. Bu karar yeni bir sayfa açtı. Darülfünun Tıp Fakültesi'nde faaliyete geçen Türkiye'nin ilk bağımsız nöroloji kliniğinin liderliğini üstlendi. Burası ülke tıbbı için milattı. 1933 yılındaki büyük üniversite reformunun ardından Bakırköy'e nakledilen bu kliniğin başındaki görevini kararlılıkla sürdürdü. Nihayet 1936 senesinde tıp dünyasındaki bu üstün gayretleri ve akademik birikimi sayesinde ordinaryüs profesör unvanına layık görüldü.
Milletvekilliği ve Son Yılları
Ordinaryüs Profesör Diker, akademik başarılarının yanı sıra toplumsal sorumluluk almaktan da geri durmadı. Ülkesinin içinden geçtiği tarihi dönemeçte, siyasi arenada da aktif bir rol üstlendi. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin VI. ve VII. yasama dönemlerinde milletvekili seçilerek meclis kürsüsünde yerini aldı. Parlamentodaki bu yasama faaliyetleri boyunca hekimlik ve akademi yıllarında edindiği tecrübeleri milletinin hizmetine sundu. Tıp dünyasında gerçekleştirdiği devrim niteliğindeki çalışmaların yanı sıra askeriye ve parlamento çatısı altında da ülkesine sadakatle hizmet eden bu çok yönlü şahsiyet, 25 Ağustos 1950 tarihinde vefat etmiştir. Mustafa Hayrullah Diker, geride bıraktığı öncü eserler, yetiştirdiği hekimler ve modern nörolojiye sağladığı katkılarla her zaman hatırlanacaktır.
Mustafa Hayrullah Diker'in Başlıca Eserleri ve Görevleri
- Tababet-i adliyeyi mecani (Akıl Hastalarında Adli Tıp) adlı ilk Türkçe adli tıp kitabının yazarlığı
- Türkiye'nin ilk bağımsız nöroloji kliniği yöneticiliği
- Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde VI. ve VII. dönem milletvekilliği
- Mecmua-i Seririyye tıp dergisinin kuruculuğu ve yayıncılığı