Mehmet Esat Işık, 16 Nisan 1865 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açan, tıp tarihimizin seyrini değiştiren öncü bir göz hekimi ve siyaset adamıdır. Hem Paris'te geliştirdiği çift aynalı oftalmoskop ile küresel düzeyde tıp literatürüne giren hem de Milli Mücadele döneminde üstlendiği kritik siyasi rollerle adından söz ettiren bu aydın kişilik, modern Türk oftalmolojisinin temellerini atmıştır. Yaşamı boyunca hekimlik kimliğini vatanperverlikle harmanlayan Dr. Esat Paşa, Malta sürgününe kadar uzanan onurlu bir hayat hikayesine sahiptir.
Köklü Bir Aileden Yetişen İdealist Hekim
Gürcü asıllı köklü bir aileye mensup olan Mehmet Esat Bey, Osmanlı sadrazamlarından Gürcü Ağa Yusuf Paşa'nın torunudur. Devlet şurası azası Neşet Bey ile Fatma Hanım'ın oğlu olan Esat Bey'in hayatı erken yaşta değişti. Anne ve babası o iki yaşındayken ayrıldı. Bunun üzerine dedesi Yusuf Paşa ve dayısı Menâpirzâde Nuri Bey'in yanında yetişti. Eğitim hayatına İstanbul'da adım atan ve ortaöğreniminin ardından Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane idadisine devam eden Esat Bey, 1889 yılında Askeri Tıbbiye'yi tabip yüzbaşı rütbesiyle bitirerek hekimlik kariyerine başladı. Mezuniyetin hemen ardından devlet desteğiyle göz hastalıkları alanında ihtisas yapmak üzere Fransa'nın başkenti Paris'e gönderildi.
Fransa'daki ilk dönemlerinde temel tıp eğitiminin yetersiz olduğunu fark eden azimli hekim, hemen Paris Tıp Fakültesi'ne normal öğrenci olarak kaydoldu. Buradaki yoğun eğitimin ardından 1893'te mezun oldu. Uzmanlık tezini, Paris Üniversitesi Tıp Fakültesi'nin ilk oftalmoloji profesörü unvanına sahip olan Dr. Fotinos Panas'ın danışmanlığında hazırlayarak göz cerrahisinde yetkinliğini kanıtladı.
"Esat Modeli" ve Türkiye'nin İlk Modern Göz Kliniği
Paris'teki öğrencilik yıllarında araştırmacı yönüyle sivrilen Mehmet Esat Bey, Alman fizikçi Helmholtz'un 1851 yılında icat ettiği basit oftalmoskoba odaklandı. Bu klasik muayene cihazının eksikliklerini gidermek amacıyla yoğun çalışmalar yürüten hekim, 1893 yılında kendi geliştirdiği çift aynalı yeni bir oftalmoskop üretti. Tıp literatürüne Dr. Esat oftalmoskopu veya Esat Modeli olarak kaydedilen bu yenilikçi araç, göz dibi muayenelerinde devrim yaratarak dünya genelinde üretilmeye başlandı.
Ülkesine döndükten sonra edindiği vizyonu hayata geçirmek isteyen Dr. Esat Paşa, 1899 yılında Askeri Tıbbiye Mektebi çatısı altında büyük bir yeniliğe imza attı. Böylece Türkiye'nin ilk göz kliniğini kurdu. Amacı, genç hekimleri modern metotlarla yetiştirmekti. Bu klinikte uyguladığı yenilikçi tedavi metotları, Türk göz hekimliğinin gelişiminde bir dönüm noktası olarak kabul edilir.
Milli Mücadele Ruhu ve Sürgün Yılları
Vatan savunmasını mesleki başarılarının önünde tutan Mehmet Esat Işık, Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki karanlık işgal günlerinde İstanbul'da etkin siyasi faaliyetlere girişti. Milli uyanış için bağımsızlık çalışmalarına başladı. Bu amaçla kurulan Milli Kongre cemiyetine liderlik etti. İstanbul'da kurulan bu cemiyet vasıtasıyla halkın sesini dünyaya duyurmayı hedeflerken, 1919 yılındaki Meclis-i Mebûsan seçimlerinin organize edilmesinde de başrolü oynadı. İşgal kuvvetlerinin milli uyanıştan duyduğu rahatsızlık sonucunda İngilizler tarafından tutuklanarak Malta'ya sürülen aydınlar arasında yer aldı.
Cumhuriyetin kuruluşunun ardından da ülkesine hizmet etmeye devam eden Mehmet Esat Işık, Türkiye Cumhuriyeti'nde Milli Savunma ve Dışişleri bakanlıklarında görev yapacak olan Hasan Esat Işık'ın babasıdır. Tarihe adını altın harflerle yazdıran bu kıymetli hekim, 1 Kasım 1936 tarihinde doğduğu şehir olan İstanbul'da vefat etmiştir.
Öne Çıkan Başarıları ve Dönüm Noktaları
Dr. Mehmet Esat Işık'ın hem hekimlik hem de siyaset tarihimizde bıraktığı derin izler şu başlıklar altında toplanabilir:
- Esat Modeli Oftalmoskop: Paris'te Helmholtz tasarımı üzerinde çalışarak geliştirdiği ve tıp dünyasında geniş kabul gören çift aynalı tıbbi cihaz.
- İlk Modern Göz Kliniği: 1899 yılında İstanbul'da Askeri Tıbbiye Mektebi bünyesinde kurduğu Türkiye'nin ilk göz sağlığı merkezi.
- Milli Kongre Önderliği: İşgal döneminde partiler üstü bir direniş odağı olarak kurulan cemiyetin kurucu öncülüğü.
- Seçimlerde Etkin Rol: 1919 Meclis-i Mebûsan seçimlerinde üstlendiği aktif organizasyon ve yönlendirme çalışmaları.
- Malta Sürgünü: Milli faaliyetleri sebebiyle İngiliz işgal kuvvetleri tarafından tutuklanarak Malta'ya gönderilmesi.