Türk bağımsızlık mücadelesinin en kritik ve buhranlı dönemlerinde, hem kalemiyle hem de cephedeki milli direnç hareketleriyle öne çıkan Esat İleri, 1882 yılında Gümülcine topraklarında doğdu. Babasının vatansever mirasını öğretmenlik, yazarlık ve parlamento çatısı altında başarıyla sürdürerek ömrünü milletine adadı. Kendisi gibi siyasetle de uğraşan babası Mehmet Hilmi Efendi, I. Meclis-i Mebusan'da Gümülcine mebusluğu yapmış tanınmış bir müderristi. Dolayısıyla küçük yaşlardan itibaren milli şuurla yoğrulan Esat İleri, yüksek öğrenimini tamamladıktan sonra lise ve orta dereceli okullarda uzun yıllar öğretmenlik yaptı. Bir yandan da memleket meseleleriyle yakından ilgilenerek dönemin en hareketli cemiyeti olan İttihat ve Terakki Fırkası saflarında aktif siyasete adım attı.
Gümülcine'den Ulusal Mücadeleye Uzanan Yol
Vatan savunmasındaki sarsılmaz kararlılığı onu Balkan Savaşı'na sürükledi. Cephe gerisinde ve ilerisinde üstün çaba harcadığı bu savaş sırasında, doğup büyüdüğü memleketi Gümülcine Yunan ordusu tarafından işgal edildi. Düşman kuvvetlerinin bölgeden çekilmesini fırsat bilerek arkadaşlarıyla birlikte Batı Trakya Bağımsız Hükûmeti'ni kurarak bölgenin bağımsızlığını ilan eden öncü kadro arasında yer aldı; fakat bu devlet ancak üç ay yaşayabildi. Gümülcine elden çıkınca ailesiyle İstanbul'a göç etti. İstanbul'a yerleştikten sonra, Cihan Harbi yıllarında Aydın Sultanisi bünyesinde muallimlik görevini üstlendi. Öğretmenlik mesleğini sultâniler çatısı altında yaklaşık on beş yıl boyunca büyük bir aşkla sürdürerek Anadolu'nun dört bir yanından gelen vatansever gençlerin çağdaş fikirlerle donanmasına öncülük etti. Savaş döneminde halkın manevi gücünü artırmak amacıyla "Cihad-ı Ekber" adlı broşürü kaleme aldı. İzmir'in Yunan işgaline uğraması bölgede yeni bir direniş dalgası başlattı. İstanbul hükûmeti, yatılı öğrencilerle birlikte İstanbul'a dönmesini emrettiğinde bu emri dinlemedi. Öğrencileriyle birlikte kalıp vatan topraklarını savunmayı canı pahasına tercih etti.
Ege Cephesinde Direnişin ve Yardım Elinin Sesi
Anadolu halkını mütareke şartlarına ikna etmeye çalışan "Şehzadeler Nasihat Heyeti", 29 Mayıs 1919'da Aydın'a ulaştı. Esat Bey, Heyet Başkanı Şehzade Abdurrahim Efendi ve Süleyman Şefik Paşa ile sert tartışmalara girerek tüm dikkatleri üzerine çekti. Aydın'ın işgal edilmesiyle birlikte, vatansever güçlerle omuz omuza vererek direniş cephesinde en ön saflarda yer aldı. Bölgede gösterdiği liderlikle Aydın Hilal-i Ahmer Cemiyeti Başkanı sıfatıyla yaralı askerlerin tedavisi ve cephe gerisi yardımları için canla başla çalıştı. Yunan askerlerinin yerel Müslüman halka uyguladığı zulümleri dünya kamuoyuna duyurmak amacıyla kurulan özel komitede yer alarak Rodos üzerinden İstanbul'a giden üç kişilik temsil heyetinde Aydın Hilal-i Ahmer Cemiyeti Başkanı sıfatıyla bulundu. Rodos Valisi'nin desteğiyle hazırlanan mezalim belgelerini Fransızca diline tercüme ederek Avrupa basınına ulaştırdılar. İstanbul'da padişah ve hükûmet tarafından kabul edilmeseler de mücadeleyi asla bırakmadılar. İttihat ve Terakki mensuplarıyla görüşen heyet, bölgeye tarafsız bir inceleme komisyonu gönderilmesini sağladı.
Milletvekilliği ve Cumhuriyet Yılları
Milli mücadelenin zaferle taçlanmasının ardından Türk siyasi hayatında çok daha aktif ve belirleyici roller üstlendi. TBMM çatısı altında hem birinci hem de ikinci yasama dönemlerinde Muğla milletvekili sıfatıyla görev yapan Esat Bey, kurucu mecliste aktif roller üstlendi. Parlamento çatısı altında genç Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu yasalarının hazırlanmasında, bağımsızlık ruhunun kanunlara dökülmesinde önemli katkılar sundu. Yaşamının son yıllarını İzmir'de geçiren bu değerli yazar ve siyaset adamı, 15 Nisan 1957'de vefat etti. Geride bıraktığı bağımsız vatan ve saygın isimle tarihimizin altın sayfalarındaki yerini aldı.
Esat İleri liderliğindeki heyetin Kurtuluş Savaşı döneminde üstlendiği en kritik misyonlar şunlardır:
- Müslüman halka yapılan zulümleri içeren raporları Fransızca'ya çevirerek Avrupa medyasının gündemine taşıdılar.
- Padişahın ve İstanbul hükûmetinin tüm ilgisizliğine rağmen İtilaf Devletleri'nin bölgeye tarafsız gözlemci heyeti yollamasını sağladılar.
- Hilal-i Ahmer Cemiyeti çatısı altında savaş yaralılarının tedavisi için cephe gerisinde üstün yararlıklar gösterdiler.