Mehmed Zeki Paşa, 1835 yılında Kafkasya coğrafyasında hayata gözlerini açan, Osmanlı askeri tarihinin en kritik dönemlerine tanıklık etmiş ve 16 Ocak 1929'da İstanbul'da vefat etmiş Kafkas kökenli bir Osmanlı devlet adamı ve müşiridir. Kafkasya'dan başlayıp imparatorluğun payitahtına, oradan Erzincan ve Bağdat gibi kritik bölgelere uzanan yaşamı, askeri dehası ve idari yetenekleriyle şekillenmiştir. Rusların Şeyh Şamil'i esir almasının ardından ailesiyle Anadolu'ya göç eden bu dirayetli asker, Mekteb-i Harbiye sıralarından başlayarak Osmanlı ordusunun en üst kademelerine kadar tırmanmayı başarmıştır. Sultan II. Abdülhamid'in en güvendiği isimler arasına giren paşa, hem cephelerdeki başarıları hem de kurucusu olduğu askeri teşkilatlarla adını tarihe altın harflerle yazdırmıştır.
Kafkasya'dan Payitahta: İlk Askeri Yıllar ve Yükseliş
Mehmed Zeki Paşa, Kafkasya kökenli bir ailenin ferdi olarak dünyaya geldikten sonra çocukluk ve gençlik yıllarını bu dağlık bölgede geçirdi. Ancak 1859 yılında Şeyh Şamil'in Rus kuvvetlerine esir düşmesi, paşanın ve ailesinin kaderini tamamen değiştirdi. Yurtlarını terk etmek zorunda kalan aile, Osmanlı İmparatorluğu topraklarına göç ederek yeni bir hayata adım attı. Askerlik mesleğine olan tutkusu onu 1860 senesinde dönemin en prestijli eğitim kurumu olan Mekteb-i Harbiye'ye yönlendirdi. Buradaki zorlu eğitimini 1864 yılında başarıyla tamamlayarak genç bir subay olarak orduya katıldı.
Yetenekleri ve disiplinli çalışması sayesinde askeri hiyerarşide hızla yükselen genç subay, 1878 yılına gelindiğinde Ferik rütbesine terfi ettirildi. Bu süreçte üstlendiği görevler onun stratejik yeteneklerini ortaya koydu:
- Yıldız Sarayı Muhafız Alayı bünyesinde üstlendiği kritik güvenlik görevleri,
- Balkanlar'ın hareketli ve zorlu coğrafyasında yürüttüğü askeri faaliyetler,
- İmparatorluğun Kuzey Afrika'daki kalesi olan Trablusgarp'ta gerçekleştirdiği başarılı hizmetler.
Bu kritik görev bölgelerinde sergilediği üstün performans, padişah II. Abdülhamid'in dikkatinden kaçmadı ve hükümdarın derin takdirini kazanmasını sağladı.
Erzincan Dönemi ve Hamidiye Alayları'nın Kuruluşu
Sultan II. Abdülhamid, güvendiği bu yetenekli komutanı ödüllendirmekte gecikmedi. 1887 yılında Müşirlik rütbesine yükseltilen Mehmed Zeki Paşa, merkezi Erzincan olan 4. Ordu Komutanlığı görevine atandı. Bu tayin, onun askeri kariyerindeki en verimli ve tarihi dönemin başlangıcı oldu. Erzincan'daki görevi sırasında askeri faaliyetlerin yanı sıra bölgenin asayişini sağlamak için yoğun çaba harcadı.
Paşa, 1890 yılından itibaren 4. Ordu komutanlığının yanı sıra kendi adıyla da anılacak olan Hamidiye Hafif Süvari Alayları'nın kuruculuğunu ve başkomutanlığını üstlendi. Bu alaylar, bölgedeki asayişin korunmasında ve özellikle Doğu Anadolu'da patlak veren Ermeni isyanlarının bastırılmasında son derece aktif roller oynadı.
Ancak 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte siyasi dengeler tamamen değiştirdi. İttihat ve Terakki Cemiyeti üyeleriyle aynı siyasi vizyonu paylaşmayan Mehmed Zeki Paşa, yeni yönetimle çalışmak istemedi. Aslında Meşrutiyet öncesinde de saray çevresindeki bazı muhalif gruplar onun görevden alınmasını talep etmişti; fakat padişah bu isteklere kulak asmayarak paşanın hizmetlerine sahip çıkmıştı. Değişen siyasi iklim, sert doğa koşulları, sağlık problemleri ve ailevi gerekçeleri öne süren paşa, Harbiye Nezareti'nden görevden affını talep etti.
Bu başvuru 11 Ağustos 1908 tarihinde kabul edildi. Paşa, yerine Abuk Ahmed Paşa'yı vekil bırakarak ertesi gün İstanbul'a doğru yola çıktı. Kısa süre sonra, 15 Ağustos'ta Erkân-ı Harbiye Müşiri Kölemen Abdullah Paşa bu göreve atandı ve Mehmed Zeki Paşa 11 Eylül 1908'de resmen azledildi. Bir süre açıkta bekledikten sonra 5 Mart 1911 tarihinde emekli edilen paşaya aylık 7.500 kuruş maaş bağlandı.
Bağdat Valiliği ve Zorlu Son Görev
Mehmed Zeki Paşa'nın askeri ve idari tecrübesine duyulan ihtiyaç emeklilik yıllarında da son bulmadı. Ahmed Muhtar Paşa'nın sadrazamlığı döneminde, Cemal Bey'in istifasıyla boşalan Bağdat Valiliği görevine 25 Ağustos 1912 tarihinde atandı. Görevi hemen kabul etmeyen tecrübeli devlet adamı, karar vermek için birkaç hafta süre istedi. Bölgede düzeni sağlamak ve vergileri düzenli toplayabilmek için valilik ve askeri komutanlığın birleştirilmesini şart koştu.
İstekleri haklı bulunan paşa, 21 Eylül 1912 tarihli padişah iradesiyle Bağdat Valisi ve 6. Ordu Müfettişi olarak atandı. Yaklaşık yedi ay süren bu görev, siyasi çalkantılar sebebiyle oldukça zor geçti. Kendisini bu göreve getiren sadrazamın istifası üzerine Bağdat'taki faaliyetlerini merkezi hükümet desteğinden yoksun olarak sürdürmek zorunda kaldı. İttihatçıların yeniden iktidarı ele geçirmesi üzerine görevinden istifa ederek İstanbul'a döndü. Bu tarihten sonra kendisine başka bir devlet görevi verilmedi. 16 Ocak 1929 tarihinde hayata gözlerini yuman paşa, önce Maçka Mezarlığı'na defnedilmiş, ardından 1983 yılında naaşı Zincirlikuyu Mezarlığı'na nakledilmiştir.