Türk dini hayatının önemli şahsiyetlerinden olan İslam alimi, vaiz ve yazar Mehmed Zahid Kotku, 1897 yılında Bursa'da doğmuş ve ömrünü dini hizmetlere adayarak 13 Kasım 1980 tarihinde İstanbul'da vefat etmiştir. Yaşadığı dönem boyunca vaazları, yetiştirdiği öğrencileri ve Server Yayınları tarafından yeniden düzenlenerek basılan kitaplarıyla geniş kitleleri etkileyen bu saygın din adamı, İskenderpaşa Cemaati'nin oluşumuna vesile olmuştur. Çevresinde çok sevilen bir isim olan Kotku, Nakşibendi şeyhi olarak irşad faaliyetlerini ömrünün sonuna kadar sürdürmüştür.
Kafkasya'dan Bursa'ya Uzanan Göç ve İlk Yılları
Mehmed Zahid Kotku'nun ailesi, Kafkasya'nın Şirvan bölgesine bağlı eski bir hanlık merkezi olan Nuha şehrindendir. Dağ eteğinde kurulu ve ipekçiliğiyle meşhur olan bu yöreden Osmanlı-Rus Harbi sonrasında Anadolu'ya göç eden Müslümanlarla birlikte 1880 yılında gelmişlerdir. Bursa'ya yerleştiklerinde henüz on altı yaşında olan babası İbrahim Efendi, kentin tarihi eğitim kurumlarından Bursa Hamza Bey Medresesi bünyesinde uzun yıllar boyunca dini ilimler tahsil etmiştir. Kendisi daha sonra çeşitli yerlerde imamlık yapmıştır. Babası İbrahim Efendi 1929 yılında vefat etmiştir. Annesi Sabire Hanım ise Mehmed Zahid henüz üç veya dört yaşlarındayken vefat etmiştir.
İlk ve orta öğretimini Bursa'da tamamlayan Kotku, on sekiz yaşına geldiğinde Birinci Dünya Savaşı sebebiyle askere çağrılmıştır. Orduya katıldıktan sonra Suriye cephesinde uzun yıllar askerlik vazifesini yürüten Kotku'nun ağabeyi Ahmet Şakir Efendi de Kudüs ve Çanakkale cephelerinde savaşmıştır. Ağabeyi henüz yirmi sekiz yaşındayken cephede hastalanarak hayatını kaybetmiştir.
Dini Hizmetleri ve İskenderpaşa Cemaati
Zorlu askerlik vazifesini tamamlayıp geri döndükten sonra İstanbul'da düzenlenen dini toplantılara katılmaya başlayan Mehmed Zahid Kotku, manevi ilimler alanına yönelmiştir. Gümüşhanevi Dergahı bünyesinde Ömer Ziyaüddin ed-Dağıstanî'nin öğrencisi olarak tasavvuf eğitimi almıştır. Daha sonra çeşitli yerlerde imamlık ve hatiplik yapan Kotku, tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasının ardından Bursa'ya dönmüştür. Kotku, 1952 yılına kadar orada kaldı. Bursa'dan sonra tekrar İstanbul'a dönen Mehmed Zahid Efendi, Ümmü Gülsüm Camii'nde imamlık görevine başlamıştır.
Bir süre sonra aynı camiye Mustafa Cevat Akşit de müezzin olarak tayin edilmiştir. Birlikte görev yaptıkları süre içinde Kotku, Mustafa Cevat Akşit hocaya dini eğitimler vermiştir. Ümmü Gülsüm Camii'ndeki görev ve hizmetlerinin ardından Kotku, tarihi İskenderpaşa Camii'nde imamlık ve hatiplik yapmaya başlamıştır. İskenderpaşa Camii bünyesinde yürüttüğü imamlık ve hatiplik vazifesi sırasında Mahmud Esad Coşan hocayı yetiştirmiştir. Vaazları ilgiyle izlenen Kotku'nun tebliğ misyonu, cemaati mensuplarınca benimsenerek zamanla cemaate dönüşmüştür. Bu hareket İskenderpaşa Cemaati adını aldı.
Hicaz Yolculuğu, Vefatı ve Eserleri
Manevi iklimde sürekli kalmak üzere 1979 yılında Hicaz'a seyahat eden Mehmed Zahid Kotku, oradaki ağır hastalıkları sebebiyle 1980 yılında tekrar aziz İstanbul'a geri dönmek mecburiyetinde kalmıştır. Yurda döndükten kısa bir süre sonra, 13 Kasım 1980 tarihinde İstanbul'da ölmüştür. Cenaze namı Süleymaniye Camii'nde kılındı. Süleymaniye Camii'nde kılınan cenaze namazına eşlik eden çok kalabalık bir topluluğun katılımıyla gerçekleştirilen törenin ardından Süleymaniye Camii haziresine defnedilmiştir. İslam aliminin kaleme aldığı değerli kitapları günümüzde Server Yayınları tarafından yeniden düzenlenerek basılmaktadır.
Mehmed Zahid Kotku'nun Kaynakta Belirtilen Başlıca Unvanları
Mehmed Zahid Kotku, hayatı boyunca dini ve toplumsal alanda çok yönlü hizmetler vermiş bir şahsiyettir. Kendisinin kaynak biyografide yer alan başlıca unvanları şunlardır:
- İslam alimi ve yazar: Dini konularda kaleme aldığı eserlerle ilmi birikimini aktarmıştır.
- Din adamı, vaiz ve hatip: Cami kürsülerinden verdiği vaazlarla geniş halk kitlelerine hitap etmiştir.
- Nakşibendi şeyhi: Tasavvufi irşad faaliyetlerini yürüterek İskenderpaşa Cemaati'nin doğuşunda etkin rol oynamıştır.