Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde görev alan Es-Seyyid Medenî Mehmed Nuri Efendi, tarihin akışını değiştiren olaylara tanıklık etmiş son şeyhülislamdır. O, 24 Kasım 1859'da İstanbul Üksüdar'da doğdu. Sultantepe mahallesinde geçen ilk yıllarının ardından, devletin en çalkantılı döneminde dini makamın zirvesine yerleşti. Gençlik yıllarından itibaren ilmiye sınıfının içerisinde yoğrulan Mehmed Nuri Efendi, aldığı köklü eğitim ve üstlendiği kritik yargı vazifeleriyle öne çıkmıştır. İmparatorluğun nihayete erdiği o kritik eşikte, son Osmanlı kabinesinin en önemli isimlerinden biri olarak tarihe geçmiştir.
Köklü Bir Aile ve Medreseden Hukuk Bürokrasisine Uzanan Yol
Mehmed Nuri Efendi'nin çocukluğu İstanbul'un tarihi Vefa semtinde geçmiştir. Babası, Tetkikat-ı Şer'iyye Meclisi Reisliği ve Anadolu-Rumeli Kazaskerliği yapmış Müneccimbaşı el-Hac es-Seyyid Tarsusizade Osman Kamil Efendi'dir. Babasının 1821-1896 yılları arasında İstanbul'da sürdürdüğü nüfuzlu yaşamı ve üstlendiği önemli görevler, Mehmed Nuri Efendi'nin ufkunu genişleten en büyük etken olmuştur. Annesi ise Fındıkgil (Fındıkzade) ailesine mensup Şerife Hatice Hanım'dır. İlk eğitimini babasından alan Mehmed Nuri Efendi, akademik gelişimini dönemin en prestijli eğitim yuvalarında sürdürmüştür. Başarılı devlet adamının fıkıh ve hukuk alanında derinleşmesini sağlayan eğitim basamakları şunlardır:
- Şehzade Camii Medresesi (Temel dini ilimler eğitimi)
- Fatih Camii Medresesi (Yüksek dini ilimler eğitimi)
- Mekteb-i Nüvvâb (Osmanlı adalet teşkilatı için kadı ve naip yetiştiren kurum)
Nitelikli eğitimini bu kurumlarla taçlandırarak hukuk mezunu oldu ve hemen ardından İstanbul müderrisi unvanını kazanarak ilmiye sınıfına dahil edildi. Kısa sürede edindiği liyakat sayesinde Mahreç payesine layık görülerek Osmanlı hukuk sisteminde hızlı bir yükseliş grafiği çizdi.
Kahire Kadılığından Şeyhülislamlık Makamına
Mehmed Nuri Efendi, hukuk dünyasındaki mesleki adımlarına henüz yirmi iki yaşındayken ruus maaşıyla başlayarak adalet teşkilatında görev almıştır. Başarılı çalışmaları ve adil kararlarıyla dikkat çekerek Osmanlı adliye mekanizmasında kademe kademe yükselmeyi başarmıştır. Bu liyakatin bir nişanesi olarak 1912 senesinde Mısır Kadısı tayin edilerek Kahire'ye gönderilmiştir. Mart 1912 ile Ağustos 1915 tarihleri arasında Kahire'de ikamet edip buradaki adli işleri idare etmiştir. Mısır'daki üç yılı aşkın süren görev süresi, onun uluslararası idari tecrübesini de artırmıştır. Mısır'daki görevinin ardından Adana merkez kadılığına tayin edildi. Ancak bu vazifede yalnızca bir ay kaldıktan sonra görevinden istifa ederek kadılık mesleğinden ayrılmıştır. İstanbul'a dönüşünün ardından 1920 yılında Anadolu Kazaskeri Payesi'ni alarak fiilen kazaskerlik makamını temsil etmeye başladı. Memleketin en buhranlı günlerinden biri olan 26 Eylül 1920 tarihinde ise ilk defa Şeyhülislamlık makamına tayin edilmiştir. Kabinenin istifa etmesi üzerine bir süreliğine görevinden ayrılsa da, son Osmanlı hükümetinin kurulmasıyla birlikte 4 Kasım 1920'de tekrar bu kutsal makama davet edilmiştir. Bu ikinci Şeyhülislamlık ataması, onun liyakatininin ve devlet nezdindeki itibarının bir kez daha tescillenmesi anlamına geliyordu.
Saltanatın Kaldırılması ve Sessiz Vedası
Son Osmanlı Şeyhülislamı'nın bu ikinci dönemi, imparatorluğun hukuken ve fiilen nihayete erdiği güne kadar kesintisiz devam etmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 1 Kasım 1922 tarihinde saltanatı resmen kaldırması üzerine, son Osmanlı hükümeti ile birlikte görevinden istifa etmiş ve böylece asırlık şeyhülislamlık makamı da tarihe karışmıştır. Fırtınalı dönemin ardından yeni idare tarafından sürgün listesine (Yüzellilikler) dahil edilmemiş olsa bile, Damat Ferit Paşa kabinesinde yer almasından ötürü emekli maaşından mahrum bırakılarak cezalandırılmıştır. Hayatının geri kalanını gözlerden uzak geçiren tecrübeli devlet adamı, eşi Şerife Hatice Fehime Hanım ile huzurlu bir yaşam sürmüştür. Bu evlilikten üç kız ve bir erkek çocuk sahibi olan Mehmed Nuri Efendi, ailesine son derece bağlı bir baba olarak bilinirdi. Son Osmanlı Şeyhülislamı, 29 Temmuz 1927'de İstanbul Üksüdar'ın İhsaniye semtinde hayata gözlerini yumarak ebedi istirahatgahına çekilmiştir.