Leyla Zana Kimdir?

Leyla Zana, 3 Mayıs 1961'de Diyarbakır'a bağlı Silvan ilçesinde dünyaya geldi. Fahrettin ve Hediye Dağlı'ın kızı olan Zana, Türkiye'nin en tartışmalı ve en çok konuşulan siyasi isimlerinden biri olmayı sürdürmektedir. Lise mezunu olan Zana'nın kamuoyu gündemine girişi parlamentoda attığı adımlarla hızlanmış, hem yurt içinde hem uluslararası arenada derin izler bırakmıştır.

Erken Yaşam ve Kişisel Tarihi

Zana, 1975 yılında henüz 14 yaşındayken kendisinden 21 yaş büyük olan Mehdi Zana ile evlendirildi; Mehdi Zana o yıllarda Diyarbakır Belediye Başkanı'ydı. İki çocuðu olan Zana'nın oğla Ronay, kızı ise Ruken adını taşımaktadır. Eşi 12 Eylül 1980 darbesinin ardından tutuklanınca Zana, Diyarbakır, Aydın, Afyon ve Akşehir cezaevleri arasında yıllarca mekik dokudu. Okuma yazmayı da işte bu süç dolu bekleyiş yıllarında kendiliğinden öğrendi. 1982-1989 yılları arasında İnsan Hakları Derneği'nde görev yaparak sivil toplum dünyasına adım attı.

Siyasi Kariyer ve Meclis Yolculuğu

Leyla Zana, 6 Kasım 1991 tarihinde yapılan genel seçimlerde Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) listesinden Diyarbakır milletvekili seçilerek Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 19. Dönem kürsüsüne oturdu. Yemin töreninde başına yeşil, kırmızı ve sarı renkli bir bant taktığı ve Türkçe okuduğu yemini Kürtçe “Bu yemini Türk ve Kürt halklarının kardeşliği adına ediyorum” cümlesiyle noktaladığı an, meclis salonunda sert tepkilere yol açtı ve Zana, yemini yeniden etmek zorunda kaldı.

2 Mart 1994'te ABD'de yaptığı bir konuşma gündeme oturunca TBMM Genel Kurulu, Orhan Doğan, Hatip Dicle, Ahmet Türk, Sırrı Sakık ve Mahmut Alınak ile birlikte Zana'nın da dokunulmazlığını kaldırdı. Ertesi gün gözaltına alınan Zana, 17 Mart 1994'te grup arkadaşları Hatip Dicle, Selim Sadak ve Orhan Doğan ile birlikte tutuklanarak cezaevine konuldu. 8 Aralık 1994'te yasa dışı örgüt üyeliği suçlamasıyla 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Cezaevinde geçirdiği yıllar boyunca uluslararası barış kuruluşları ve insan hakları örgütlerinin yoğun ilgisiyle karşılaştı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararıyla yeniden yargılansa da sonuç değişmedi; ne var ki 8 Haziran 2004'te Ankara Merkez Kapalı Ceza ve Tutukevi'nden tahliye edildi.

Serbest kaldıktan yıllar sonra siyasete döndü. 12 Haziran 2011 genel seçimlerinde bağımsız aday olarak Diyarbakır'dan 24. Dönem milletvekili seçildi. 7 Haziran 2015'te ise HDP listesinden Ağrı milletvekili olarak meclise döndü; 1 Kasım 2015 seçimlerinde de aynı illden 26. Dönem milletvekili seçildi.

Yemin Krizi ve Milletvekilliginin Düşürülmesi

26. Dönem yemin töreninde Zana, metne başlamadan önce Kürtçe “onurlu ve kalıcı bir barış umuduyla” anlamına gelen bir cümle kurdu; yemin biterken ise “Büyük Türk milleti” ifadesi yerine “Büyük Türkiye milleti” diyerek farklı bir formülasyon tercih etti. Meclisi yöneten Deniz Baykal, yeminın geçersiz sayıldığını ve yeniden etmesi gerektiğini bildirdi; ancak Zana kürsüye çıkmadı. Yemin etmediği sürece yasama çalışmalarına katılamayacağı, söz alamayacağı ve oy kullanamayacağı açıklandı; maaş ve sosyal haklarından ise yararlanmaya devam edeceği belirtildi. 1 Ekim 2016 - 30 Nisan 2017 döneminde 212 birleşime katılmaması üzerine TBMM İçtüzüğü gereğince 11 Ocak 2018'de üye tam sayısının salt çoğunluğuyla milletvekillliği düşürüldü. Zana böylece, 1994'te üyesi olduğu Demokrasi Partisi'nin (DEP) kapatılmasından 24 yıl sonra ikinci kez meclis dışında kalmış oldu.

Ödüller ve Uluslararası Tanınırlık

Uzun tutukluş süreci Leyla Zana'yı uluslararası kamuoyunda önemli bir simge haline getirdi. Almış olduğu başlıca ödül ve onurları şunlardır:

• Sakharov Ödülü (Avrupa Parlamentosu, 1995)
• Rafto Ödülü (1994)
• Bruno Kreisky Preis (1995)
• Aachener Friedenspreis
• Roma Onursal Ödülleri ve Roma Fahri Vatandaşlığı
• Paris Şehri Altın Madalyası
• Paris ve Cenevre Şehirleri Onursal Vatandaşlığı