Jean Baptiste Lamarck, 1744 yılının Ağustos ayında Fransa'nın kuzeyindeki Picardie bölgesinde yer alan Bazentin kasabasında dünyaya gözlerini açtı. Asıl adı Jean Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck olan bu dahi isim, yaşamı boyunca doğanın gizemlerini çözmek için durmaksızın çalıştı. Babasının yoğun isteklerine boyun eğerek papaz olmak üzere din eğitimine başlayan genç adam, 1760 yılında babasının ani vefatının ardından orduya yazılmayı karar verdi ve Prusya'ya karşı yürütülen Yedi Yıl Savaşları'nda üstün cesaret örnekleri sergiledi. Geçirdiği rahatsızlık sebebiyle askerliği bırakıp tıp ve botanik alanına yönelmesi, bilim dünyasının seyrini değiştirdi. Ömrünün son yıllarında görme yetisini neredeyse tamamen kaybetse de evrim kuramına sunduğu cesur bakış açısıyla tarihe geçti.
Paris'ten Cepheye Uzanan Sıradışı Bir Hayat
Ordudan ayrılmasının ardından Paris'te tıp eğitimine başlayan genç adam, burada botanik dünyasının büyüsüne kapıldı. Kısa süre içinde yeteneğiyle tanınmış botanikçi Bernard de Jussieu'nun dikkatini çekmeyi başardı. Fransa'nın doğal bitki örtüsüne dair gerçekleştirdiği üç ciltlik geniş kapsamlı botanik araştırmalarını 1778 yılında kitaplaştırarak yayımlamasının hemen ardından, bilim camiasının büyük ilgisini toplayarak 1779 senesinde Fransız Bilimler Akademisi üyeliğine seçildi. Kraliyet Botanikçisi unvanını aldıktan sonra ülkenin dört bir yanındaki botanik bahçelerini inceleme fırsatı buldu. Fransız Devrimi'nin en hareketli günlerinde sarayla olan bütün bağlarını koparmak amacıyla ismini değiştirdi. Bununla da kalmayıp Doğal Tarih Müzesi'nde omurgasız canlılar profesörü olarak çalışmayı sürdürdü. Lamarck, bilimsel merakını sadece canlılarla sınırlamadı. 1798 yılında Ay'ın yeryüzü iklimi üzerindeki etkilerini inceleyen bir makale kaleme aldı. Bundan birkaç yıl sonra, kıtaların sabit durmadığını ve sürekli batıya kaydığını iddia eden Hidrojeoloji çalışmasını sundu.
Modern Müzecilik ve Zoolojiye Adanmış Yıllar
Bilim insanı, elli yaşından sonra ilgi alanını zoolojiye kaydırarak bu alanda otorite haline geldi. Gözlerindeki ağır rahatsızlığa rağmen böcekler ve solucanlar üzerine en yetkin çalışmalara imza attı. Modern müzecilik anlayışının temellerini atan araştırmacı, örneklerin uzmanlarca sınıflandırılması gerektiğini savundu. Özellikle yumuşakçaları incelerken türlerin zamanla değişebileceğini fark etti. This devrimsel fikri ilk kez 1800 yılındaki bir konferansta dile getirdi. O güne kadar canlıların yaratıldığı şekliyle kaldığına inanan Lamarck, derin araştırmaları sonucunda bu fikrini değiştirdi. Türler arasındaki yüzeysel benzerliklerin altındaki anatomik farkları göstererek omurgasızların sistematiğini baştan yazdı. Lavoisier tarafından gerçekleştirilen modern kimya devriminin getirdiği yeniliklere karşı çıkarak dört element kuramını savunmaya inatla devam etmiş olsa da, Georges Cuvier'in türlerin değişmezliği iddiasına karşı duruşundaki haklılığı onun bilim dünyasındaki saygınlığını son derece artırmıştır. Lamarck'ın zooloji alanında yaptığı derin araştırmalar, onun ömrünün son yıllarında omurgasızlar biyolojisinin en değerli yapıtlarından birini yayımlamasını sağladı. Kendisi, dönemin ilk büyük botanikçisi kabul edilmekle birlikte, zooloji alanında da çığır açan bir vizyona sahipti.
Evrimin İki Yasası ve Merdiven Kuramı
Lamarck, doğadakı değişimlerin temelinde çevresel faktörlerin yattığına inanıyordu. Bu görüşünü açıklamak için iki temel yasa öne sürdü. Birinci yasaya göre, canlılar çevreye uyum sağlama sınırını aşmadıkları sürece sık kullandıkları organlarını geliştirir ve büyütürler. Kullanılmayan organlar ise zamanla yok olur. Bu teorisine örnek olarak toprak altında gözlerini kullanamayan kör köstebekleri gösterdi. İkinci yasasında ise bu yolla kazanılan özelliklerin üreme yoluyla sonraki nesillere aktırıldığını savundu. Canlıların kademeli değişimlerin toplamıyla evrimleştiğini düşünen araştırmacı, bu sürecin belirli bir amaca hizmet ettiğini varsaydı. Organizmaların bir ağaç gibi değil, aşağıdan yukarıya doğru uzanan bir merdiven şeklinde dizildiğini öne sürdü. Her canlının adaptasyon limitine sahip olduğunu ancak bu sayede yeni türlerin doğabileceğini açıkladı. Onun bu cesur fikirleri, gelecekte Charles Darwin'in gerçekleştireceği bilimsel devrime giden yolu aydınlattı. 85 yıllık ömründe üç kez evlenen Lamarck, 1829 yılının Aralık ayında Paris'te hayata gözlerini yumdu. Gözleri tamamen kör olmasına karşın, bilime olan tutkusu ve doğayı doğayla açıklama çabası adını ölümsüzleştirdi.
Yazdığı Önemli Eserler
- Flore Françoise (1778): Fransa'nın doğal bitki örtüsünü sınıflandırdığı üç ciltlik dev botanik çalışması.
- Botanik Ansiklopedisi (1783): Bitkiler dünyasına dair geniş kapsamlı incelemelerini barındıran yapıtı.
- Filozofî Zoolojik (1809): Evrim teorisini ve canlıların gelişim prensiplerini detaylandırdığı başyapıtı.
Hayat Arkadaşları
Lamarck, yaşamı boyunca üç evlilik gerçekleştirmiştir:
- Marie Anne Rosalie Delaporte (1778 - 1792)
- Charlotte Reverdy (1793 - 1797)
- Julie Mallet (1798 - 1819)