Türk sahne sanatlarının en önemli kilometre taşlarından biri olan İsmail Dümbüllü, geleneksel halk tiyatrosunun son büyük temsilcisi olarak 1897 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Doğaçlama yeteneği ve kendine has üslubuyla tanınan usta sanatçı, ortaoyunu ve tuluat geleneğini sonraki nesillere aktararak kültür tarihimizde derin izler bıraktı. Babası padişah II. Abdülhamid'in silahşörlerinden olan Zeynel Abidin Efendi, annesi ise Fatma Azize Hanım'dır. Çocukluk ve gençlik yıllarını geçirdiği Üsküdar Süleymanağa Mahallesi, onun tiyatro sevgisinin filizlendiği yer oldu.
Askeri Okuldan Direklerarası Sahnelerine Uzanan Yolculuk
Eğitim hayatına Üsküdar İttihat-ı Terakki Mektebi'nde başlayan genç İsmail, ardından askeri ortaokula kaydoldu. Ancak içindeki sahne aşkı o kadar baskındı ki askeri okulun üçüncü sınıfındayken eğitimini yarıda bıraktı. Tiyatro dünyasına ilk adımını amatör olarak Karagöz Hüseyin’in yanında atan sanatçı, kısa süre sonra profesyonelliğe geçiş yaptı. Dönemin en ünlü komedyenlerinden Kel Hasan'ın tiyatrosunda çalışmaya başlaması, kariyerinin en önemli dönüm noktası oldu. Otuz yaşına gelene kadar Kel Hasan Efendi'nin yanında sahne tozu yutan oyuncu, bu süreçte tuluat sanatının inceliklerini en ince ayrıntısına kadar öğrendi.
Bu çıraklık döneminde dönemin ünlü ortaoyuncuları Kavuklu Hamdi, Naşid, Abdi, Küçük İsmail ve Abdürrezak gibi isimlerle çalışma fırsatı buldu. Kel Hasan Efendi, geleneksel tiyatronun sembolü olan ünlü kavuğu yetenekli öğrencisi İsmail Dümbüllü’ye devretti. Dümbüllü de bu kutsal emaneti vefat etmeden önce Türk tiyatrosunun bir diğer dev ismi Münir Özkul’a teslim etti. Bu köklü gelenek, 1989 yılında Münir Özkul tarafından Ferhan Şensoy’a devredilerek günümüze kadar ulaştı.
Kendi Topluluğu ve Anadolu Turneleri
Sanatçı, 1928 yılında Tevfik İnce ile güçlerini birleştirerek kendi tiyatro topluluğunu kurdu. Topluluk, ilk oyunlarının perdesini Direklerarası’nda yer alan ünlü Hilal Tiyatrosu'nda açtı. Başarılı geçen yılların ardından, 1933 senesinden itibaren Anadolu'nun dört bir yanını kapsayan geniş çaplı turnelere çıkmaya başladılar. Zamanla izleyicinin tiyatroya bakışı ve estetik beğenileri değişse de usta oyuncu yolundan dönmedi. Naşid'in aramızdan ayrılmasının ardından geleneksel tiyatronun tek yetkili ismi haline gelen Dümbüllü, ortaoyununu neredeyse tek başına omuzladı. Sahne çalışmalarının yanında Ayşem, Cebe Gitti ve Bülbül gibi popüler operetlerde de roller üstlenerek çok yönlü bir sanatçı olduğunu kanıtladı.
Beyaz Perdede Bir Dümbüllü Tarzı
İkinci Dünya Savaşı'nın zorlu yıllarının geride kalmasıyla birlikte, İsmail Dümbüllü için yepyeni bir macera başladı. Kendine has ses tonu, saf ve temiz duruşu ile sevimli mimiklerini bu kez beyaz perdeye taşıdı. Sinema dünyasına 1947 yılında adım atan aktör; Memiş, Dümbüllü Macera Peşinde ve Keloğlan gibi yapımlarda başrolü üstlendi. Sevilen oyuncu; Harman Sonu, İncili Çavuş, Ne Sihirdir Ne Keramet ve Sihirli Define gibi yapımlarla halkın gönlündeki yerini sağlamlaştırdı. Sinema eleştirmenleri onun filmlerinin gişe başarısını takdir etse de sahnedeki performansının sinemadakinden çok daha güçlü olduğunu savundular. Kel Hasan’dan aldığı mirası kendi yaratıcılığıyla harmanlayan sanatçı, hem sahnede hem sinemada kendine özgü bir 'Dümbüllü Tarzı' var etti.
Sanat yaşamı boyunca birçok karaktere hayat veren ünlü komedyen, özellikle sinemada canlandırdığı Nasreddin Hoca tiplemesiyle özdeşleşti. Kırk Gün Kırk Gece, Mihrimah Sultan ve Dümbüllü Tarzan gibi popüler komedi filmleriyle seyircisini kahkahaya boğdu. 1968 yılında görkemli bir jübileyle aktif tiyatro hayatını noktalasa da sanattan hiçbir zaman kopmadı. Radyo oyunlarında seslendirmeler yapmaya ve aynı zamanda özel dönemlerde sahneye çıkmaya devam etti. Dümbüllü sahneye çıktığı eserler arasında en çok Gözlemeci, Kavuklu'ya Hile, Çifte Hamamlar, Ters Biyav ve Kanlı Nigar oyunlarını sevdiğini belirtmiştir.
Dümbüllü lakabının doğuş hikayesi ise oldukça renklidir. Dönemin en ünlü kantocusu olan Peruz Hanım, kendi yazıp bestelediği 'Dümbüllü' kantosuyla fırtınalar estiriyordu. Genç İsmail, bu popüler melodiye bir gazel ekleyerek sahnede seslendirmeye başladı. Seyircilerin çok sevdiği bu eğlenceli gösterinin ardından 'Dümbüllü' ismi bir daha üzerine yapıştı ve sanat dünyasında bu adla ölümsüzleşti.
Hayatının son yıllarında da üretkenliğini kaybetmeyen sanatçı, 1970 senesinde sahnelenen Çalıkuşu Opereti'nde Nurhan Damcıoğlu ve Halit Akçatepe gibi usta isimlerle aynı sahneyi paylaştı. Ancak Türk tiyatrosunun bu koca çınarı, geçirdiği talihsiz bir trafik kazasından yaklaşık bir ay sonra, 5 Kasım 1973 tarihinde İstanbul’da 76 yaşında aramızdan ayrıldı. Naaşı, Üsküdar’da bulunan tarihi Karacaahmet Mezarlığı'na defnedildi.
Sanatçının Rol Aldığı Sinema Yapıtları
İsmail Dümbüllü'nün sinema tarihimize kazandırdığı zengin filmografisinden bazı önemli yapıtlar şunlardır:
- 1971 - Nasreddin Hoca
- 1971 - Afacan Küçük Serseri
- 1968 - Kanlı Nigar
- 1965 - İstanbul Kazan Ben Kepçe
- 1965 - Soytarı
- 1965 - Serseri Aşık
- 1965 - Nasreddin Hoca
- 1963 - Temem Bilakis
- 1962 - Ekmek Parası
- 1962 - Gol Kralı Cafer
- 1959 - Şeytan Mayası
- 1954 - Fındıkçı Gelin
- 1954 - Bayram Gecesi
- 1954 - Canlı Karagöz (Mihriban Sultan)
- 1954 - Nasreddin Hoca ve Timurlenk
- 1954 - Dümbüllü Tarzan
- 1953 - Kırk Gün Kırk Gece
- 1952 - Yıldızlar Revüsü
- 1952 - Vur Patlasın Çal Oynasın
- 1952 - Dümbüllü Sporcu
- 1951 - İncili Çavuş
- 1951 - Ne Sihirdir Ne Keramet
- 1950 - Harman Sonu Dönüşü
- 1950 - Sihirli Define
- 1948 - Keloğlan
- 1948 - Dümbüllü Macera Peşinde
- 1947 - Memiş
- 1947 - Kılıbıklar
- 1946 - Kızılırmak - Karakoyun
- 1946 - Harman Sonu / Anadolu Köy Düğünü