Türk dilinin korunması ve zenginleşmesi adına ömrünü adayan ünlü dil bilimci ve sözlükçü İlhan Ayverdi, 24 Ekim 1926 tarihinde Akhisar'da dünyaya gözlerini açtı. Dil dünyasındaki sarsılmaz yerini çeyrek asrı aşan bir emekle hazırladığı anıtsal sözlük çalışmasıyla kazanan araştırmacı, kurucusu olduğu Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı bünyesinde vefat ettiği 6 Kasım 2009 tarihine kadar aralıksız hizmet etti. O, hem bir edebiyat öğretmeni hem de ömrünü vakfettiği Türkçe sevdasıyla nesilleri eğiten, milli kimliğe can veren öncü bir aydındı. Fatih'te hayata gözlerini yuman Ayverdi, ardında Türkçenin yüzyıllar boyunca süzülen kelime hazinesini bıraktı.
Köklü Geçmişten Edebi Şekillenmeye Giden Yol
İlhan Ayverdi'nin soy ağacı, Balkan coğrafyasının hüzünlü ve mücadele dolu tarihine dayanır. Anne tarafı Rumeli kökenli olan ailesi, 93 Harbi olarak bilinen tarihi göç dalgasında topraklarını terk etmek durumunda kalmış ve önce Bursa'ya, ardından da Ödemiş'e yerleşmiştir. Babası Murat Tolun Bey, Türk Kurtuluş Savaşı döneminde önemli askeri başarılara imza atmış, "Galip Hoca" lakaplı Celâl Bayar'ın yakın mücadele arkadaşlarındandı. Akhisar Cephesi Kuvâ-yi Milliye Kumandanlığı görevini üstlenen ve kahramanlıkları sebebiyle İstiklâl Madalyası ile onurlandırılan Murat Bey'in posta müdürlüğü görevi için Akhisar'a atanması, İlhan Hanım'ın bu ilçede doğmasına vesile olmuştur.
İlk ve ortaokulu doğduğu Akhisar'da bitiren İlhan Ayverdi, memleketinde lise bulunmadığı için eğitimine devam etmek amacıyla İzmir yolunu tuttu. 1943 yılında İzmir Karataş Lisesi'ni başarıyla bitiren genç kız, ardından ciddi bir sağlık sorunu yaşadı. Bu hastalık nedeniyle eğitimine iki yıl mecburi bir ara vermek zorunda kalan Ayverdi, sağlığına kavuştuktan sonra hayalini kurduğu İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne kaydoldu.
Buradaki eğitimi sırasında dönemin çok önemli ilim insanlarından dersler aldı:
- Türk tarihinin ilk edebiyat profesörü unvanına sahip Ali Nihad Tarlan
- Saygın edebiyat tarihçisi İsmail Hikmet Ertaylan
- Ünlü edebiyat araştırmacısı Prof. Mehmet Kaplan
Fakülte yıllarında gazeteci yazar Ahmet Kabaklı ile sınıf arkadaşı olmuş ve bu dostluk ömür boyu sürmüştür. Hem öğrencilik yapıp hem de İstanbul Milli Eğitim Müdürlüğü'nde memur olarak çalışan Ayverdi, aynı zamanda bu dairede tanıştığı Mehmet Örtenoğlu Dede vasıtasıyla hayatının dönüm noktasını yaşadı. Mehmet Dede sayesinde mutasavvıf yazar Sâmiha Ayverdi ve onun hocası Ken'an Rifâî ile tanışma imkanı bulan genç öğrencinin hayatı bu manevi halka ile tamamen değişti.
Öğretmenlik Yılları, Evlilik ve Vakıf Çalışmaları
Üniversiteden 1949 yılında mezun olan İlhan Hanım, büyük bir şevkle öğretmenlik mesleğine adım attı. Sırasıyla Anarat Higutyan Ermeni Ortaokulu, tarihi Galatasaray Lisesi, Zoğrafyon Rum Lisesi (1951-1955 yılları arası), Saint-Joseph Fransız Lisesi ve Saint Michel Fransız Lisesi bünyesinde genç zihinleri aydınlattı. Son olarak 1960 senesinde Çapa Eğitim Enstitüsü'nde öğretmenliğini sürdüren Ayverdi, aynı yılın sonlarında bu mesleğe veda etti. Eğitmenliği bırakmasının ardından enerjisini tamamen sosyal ve kültürel faaliyetlere yöneltti.
Öğretmenlikten ayrılmadan hemen önce, 8 Ekim 1959'da Sâmiha Ayverdi'nin kardeşi olan mimar, mühendis ve müteahhit Ekrem Hakkı Ayverdi ile dünya evine girdi. Evliliği boyunca eşinin en büyük destekçisi oldu. Ekrem Bey'in Anadolu ve Rumeli topraklarında yirmi yıl boyunca iğneyle kuyu kazar gibi araştırma yaparak ortaya koyduğu dört ciltlik Osmanlı Mimari Eserleri isimli devasa yayınının tamamlanmasında büyük pay sahibiydi. Bu süreçte toplumsal çalışmalardan da geri durmayan Ayverdi, 1966 ile 1982 seneleri arasında Türk Kadınları Kültür Derneği'nin genel başkanlığını yürüttü.
1970'li yıllara gelindiğinde hayatında yepyeni bir sayfa açıldı. Sâmiha Ayverdi ve eşi Ekrem Hakkı ile birlikte Kubbealtı Cemiyeti'nin kuruluşunda ön saflarda yer alarak cemiyete ismini veren kişi oldu. Bu cemiyet ilerleyen yıllarda Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı ismini alarak vakıflaştı ve İlhan Ayverdi bu vakfın kurucu başkanlığını vefat edeceği güne kadar üstlendi. Vakıf çatısı altında Kubbealtı Mecmuası'nın yayına hazırlanmasında, seminerlerin, musiki meclislerinin, konferansların organize edilmesinde eşi ve görümcesiyle omuz omuza çalışarak Türk kültürüne hizmet etti.
Dil Tarihinde Bir Dönüm Noktası: Misalli Büyük Türkçe Sözlük
Vakıf bünyesinde Türk diline kalıcı bir armağan sunmak isteyen İlhan Ayverdi, 1976 yılında hazırlıklarına başlanan Misâlli Büyük Türk Lugati projesinin sorumluluğunu omuzladı. Dile adanmış bu devasa eserin yazımı ve yayına hazırlanması görevini büyük bir titizlikle üstlendi. Kimsenin cesaret edemediği bu zahmetli yolda, tam yirmi sekiz sene boyunca dur durak bilmeden çalıştı. Takvimler 2004 yılını gösterdiğinde ise ömrünü harcadığı bu eşsiz anıtı nihayet tamamlamayı başardı.
Ayverdi'nin 28 yıllık sabrının meyvesi olan bu dev sözlük, dilimizin gelişim serüvenine ışık tutmaktadır:
- Türk dilinin 13. yüzyıldan günümüze kadar uzanan zengin kelime envanterini ortaya koymuştur.
- Binlerce canlı edebi örnek ve misalle zenginleştirilerek kelimelerin hafızası canlandırılmıştır.
- Kasım 2005 tarihinde basılarak bilim ve kültür dünyasının istifadesine sunulmuştur.
Bu muazzam başyapıt, İlhan Ayverdi'ye hak ettiği takdiri de beraberinde getirdi. Türkiye Yazarlar Birliği, 2005 yılında dil alanında kendisini "Yılın Yazarı" seçerek bu eşsiz çabayı taçlandırdı. O, hayatını adadığı Türkçenin asil duruşunu ve kelimelerin gücünü gelecek nesillere miras bırakarak Türk kültür tarihine ismini altın harflerle yazdı.