İbrahim Gülşeni, on beşinci yüzyılın ilk yarısında doğup Osmanlı İmparatorluğu'nun Mısır fethine tanıklık eden, Türk edebiyatı ve tasavvufunun en önemli şair ve mutasavvıflarından biridir. Diyarbakır veya Azerbaycan topraklarında dünyaya gelen ve Gülşeni tarikatının kurucusu olan bu büyük alim, üç dilde yazdığı 75.000 beyitlik devasa külliyatıyla bilinir. Eğitimine Diyarbakır'da başlayıp Tebriz ve Semerkand hattında derinleştiren Gülşeni, hayatı boyunca devlet adamlarının saygısını kazanmış ve 1534 yılında Kahire'de vefat etmiştir.
Akkoyunlu Sarayından Tasavvuf Yollarına
İbrahim Gülşeni, babası olan fıkıh ve mantık alimi Muhammed Âmidî'yi iki yaşındayken kaybedince amcası tarafından yetiştirildi. On beş yaşında bilgisini artırmak amacıyla Semerkand'a doğru yola çıkan genç İbrahim, Tebriz'de Akkoyunlu kazaskeri Molla Hasan ile tanıştı. Molla Hasan'ın kendisini evlat edinmesi üzerine Tebriz'de kalarak medrese öğrenimi gördü ve "Molla İbrahim" olarak tanındı. Üstün zekasıyla Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın da dikkatini çekerek kendisine asalet ifadesi olan "tarhan" unvanı verildi.
Siyasi görevler de üstlenen Gülşeni, 1469'da Timur hükümdarı Hüseyin Baykara ile yapılan barış antlaşması görüşmeleri için Herat'a gönderildi. Ardından Şiraz valisi Sultan Halil'in halka yaptığı zulmü önlemesi için Şiraz'a elçi tayin edildi. Hayatındaki en büyük dönüm noktası ise Halveti şeyhi Dede Ömer Ruşeni ile tanışması oldu. Ondan çok etkilenerek müridi olan şair, "Heybetî" olan mahlasını "Gülşenî" olarak değiştirdi ve şeyhinin vefatından hemen önce halifesi ilan edildi.
Safevi Tehdidi ve Kahire'deki Osmanlı İzleri
Uzun Hasan'ın ölümünden sonra yaşanan taht kavgaları sebebiyle zor günler geçiren İbrahim Gülşeni, 1495'te müridleriyle birlikte hacca gitti. Tebriz'e döndükten sonra 1501 yılında Safevi hükümdarı Şah İsmail'in şehre girmesiyle birlikte Diyarbakır'a çekildi. Burada ünlü eseri Ma'nevi'yi yazmaya başladı. Diyarbakır emirinin Safeviler ile yakınlaşmasından rahatsızlık duyarak Kudüs yoluyla Mısır'a göç etti.
Kahire'de Memluk Sultanı Kansu Gavri'den hürmet gören Gülşeni, Müeyyediyye Camisi'nde çile çıkartarak buraya yerleşti. 1517 yılında Mısır'ı fetheden Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim de kendisine büyük saygı gösterdi ve caminin karşısındaki arsayı hibe etti. Bu arsa üzerine 1519-1524 yılları arasında inşa edilen Gülşeniyye Âsitânesi, Osmanlılar'ın Mısır'da inşa ettiği ilk dini yapı oldu.
İstanbul Yılları ve Edebi Mirası
Kanuni Sultan Süleyman döneminde Mısır'a gelen Pargalı İbrahim Paşa, Gülşeni'nin kendisini bizzat ziyaret etmeyip oğlunu göndermesine öfkelendi ve isyan endişesiyle onu İstanbul'a sorgulanmaya getirtti. Celâlizâde Mustafa Bey'in yardımıyla aklanan Gülşeni, İstanbul'da kaldığı sürece Atik İbrâhîm Paşa Camii'nde vaazlar vererek şöhret kazandı. Padişah Kanuni Sultan Süleyman'ın gözlerini tedavi ettirdiği ve onuruna ziyafet verdiği mutasavvıf, 1529'da Mısır'a geri döndü. Onun bu İstanbul yolculuğu, Tanzimat devrinde Hayrullah Efendi'nin yazdığı ilk tiyatro eseri olan "Hikaye-i İbrahim paşa ve İbrahim Gülşeni" oyununa konu olmuştur. Gülşeni, 23 Nisan 1534'te Kahire'de 108 yaşında vefat etmiştir.
Üç dilde eser veren İbrahim Gülşeni'nin geride bıraktığı başlıca yapıtlar şunlardır:
- Ma'nevi: Mevlana'nın Mesnevi'sine nazire olarak Farsça yazılmış, 40.000 beyitlik en tanınmış eseridir.
- Türkçe Divan: Yunus Emre ve Nesîmî etkisi taşıyan, 24.000 beyitlik zengin şiir mecmuasıdır.
- Pend-nâme: Sade bir dille yazılmış Türkçe tasavvufi manzum eserdir.
- Arapçe Divan: İbn-i Fârız'ın Kaside-i Tâiyye'sine nazire olarak yazılan 10.000 beyitlik eserdir.
- Kenz'ül Cevâhir: Tasavvufi konuları işleyen 1.500 beyitlik Farsça yapıttır.
- Kıdem-nâme ve Râ-znâme: Mesnevi tarzındaki Türkçe manzumelerdir.
- Çobannâme: Mesnevi'deki Musa ile Çoban kıssasını ele alan Türkçe eserdir.
- Tahkît-ı Gülşenî: Tasavvufi konuları işleyen Türkçe mensur eserdir.