Anadolu topraklarında klasik Türk şiirinin ilk tohumlarını atan Horasanlı şair Hoca Dehhani, on üçüncü yüzyılın sonları ile on dördüncü yüzyılın başlarında Konya'da divan edebiyatının temellerini kurmuştur. Moğol istilasının yarattığı büyük karmaşadan kaçarak Anadolu Selçuklu Devleti'nin başkentine sığınan bu büyük sanatçı, saray çevresinde ürettiği eserlerle edebiyat tarihimizde silinmez bir iz bırakmıştır. Şiirlerinde ilk kez din dışı temalara yönelerek geleneksel yapının dışına çıkmıştır. Bu adımıyla yeni bir yol açmıştır. Böylece sonraki kuşaklara rehberlik etmiştir.
Kendisinden sonra gelen pek çok şaire ilham veren sanatçının yaşam öyküsüne dair bugün elimizde ayrıntılı ve kesin vesikalar yer almamaktadır. Tarihi kaynaklar onun Horasan Türkmen boylarına mensup olduğunu ve doğu kültür coğrafyasından batıya göç ettiğini bizlere aktarmaktadır. Şairin ismiyle bütünleşen "Dehhân" kelimesinin dönemin meslek gruplarından olan nakkaşlığı işaret etmesi, araştırmacıları farklı tahminlere yönlendirmektedir. Sanatçının şiir yazmanın ötesinde minyatır, tezhip ya da mimarlık gibi görsel sanatların bir dalıyla profesyonel olarak meşgul olduğu yaygın bir görüştür. Konya'ya yerleşmesinin ardından sarayla kurduğu yakın ilişkiler, onun sanat hayatının şekillenmesinde belirleyici olmuştur. O, sarayda kabul görmüştür.
Sultanın Emriyle Yazılan Kayıp Şehname
Anadolu Selçuklu tahtında III. Alaeddin Keykubad'ın oturduğu 1298-1301 yılları arasında başkent Konya'da bulunan şair, hükümdarın dikkatini çekmeyi başarmıştır. Sultanın bizzat verdiği emir doğrultusunda yirmi bin beyit uzunluğunda devasa bir Farsça Selçuklu Şehnamesi kaleme almıştır. Dönemin saray tarihini ve hanedanının kahramanlıklarını anlatan bu hacimli eser, ne yazık ki günümüze ulaşamamış ve kütüphanelerin raflarında kaybolup gitmiştir. Eser bugün kayıptır. Bu büyük bir edebi kayıptır. Ancak eserin fiziki varlığı ortadan kalkmış olsa da tarihi kayıtlardaki izleri, şairin epik şiirdeki kudretini ve dönemin siyasi otoritesi nezdindeki saygınlığını açıkça kanıtlamaktadır.
Divan Şiirindeki Biçim ve Tema Devrimi
Hoca Dehhani, içinde yaşadığı dönemde tasavvuf düşüncesinin ve tekke edebiyatının mutlak bir egemenlik kurmasına rağmen son derece özgün bir duruş sergilemiştir. Şairin günümüze ulaşan az sayıdaki eserinde derin bir tasavvuf kültürünün izleri sezilse de şiirlerinde tasavvufî bir ideolojinin ya da dinsel bir tebliğin bulunmaması oldukça şaşırtıcıdır. O, devrin mistik havasından sıyrılarak beşeri aşkı, dünyevi zevkleri ve şarabı şiirinin merkezine oturtmuştur. Divan edebiyatında gazel ve kaside nazım şekillerinin ilk olgun örneklerini Türkçe olarak kaleme alan sanatçı, sade ve akıcı bir üslupla yazmıştır. Türkçesi duru ve pürüzsüzdür. Oğuz Türkçesini o dönemin dil koşullarına göre en zarif, temiz ve anlaşılır biçimde kullanan isimlerin başında gelmektedir.
Şiirlerinin Teknik Yapısı ve Günümüze Ulaşan Mirası
Şairin teknik becerisi, gazel ve kasidelerinde dört farklı aruz kalıbını ustalıkla kullanabilmesinden anlaşılmaktadır. Kolayca kavranabilen benzetmeler ve sade hayaller kurması şiirinin gücünü artırsa da bazı imgeleri çok sık tekrarlaması estetik açıdan küçük eleştirilere yol açmıştır. Sanatlı ve ahenkli bir dile sahip olan şairin edebi dehasını yansıtan şu özellikler öne çıkmaktadır:
- Din dışı konuları klasik Türk şiirine dahil eden ilk şahsiyet olması,
- Oğuz Türkçesini sade, pürüzsüz ve son derece estetik bir şekilde işlemesi,
- Aruz ölçüsünü Türkçeye uygularken gösterdiği teknik başarı ve ahenk unsurlarıdır.
Büyük sanatçının yirmi bin beyitlik Şehname'si kaybolmuş olsa da onun divan edebiyatındaki kurucu rolünü kanıtlayan az sayıda eseri günümüze kalmıştır. Eserlerinin sayısı oldukça azdır. Hoca Dehhani'den bugüne sadece altı gazel ve bir kaside miras kalmış, bu nadide şiirler onun edebiyat tarihindeki yerini sağlamlaştırmaya yetmiştir.