Türk siyaset tarihinin en çok konuşulan isimlerinden biri olan Hayrettin Erkmen, 1915 yılında Giresun’un Tirebolu ilçesinde dünyaya gözlerini açtı. Ülkemizin yakın geçmişindeki önemli siyasi dönemeçlerde aktif roller üstlenen Erkmen, akademisyenlikten bakanlığa kadar uzanan geniş bir yelpazede hizmet verdi. Ankara ve Cenevre’de aldığı son derece nitelikli eğitimlerin ardından devlet kademelerinde önemli görevler üstlenen deneyimli siyasetçi, 18 Mayıs 1999 tarihinde İstanbul’da seksen dört yaşında vefat etti. Erkmen, Türk siyasi hayatında gensoru ile görevden düşürülen ilk bakan olarak tarihe geçti. Bu gelişme, onun fırtınalı siyasi kariyerinin en önemli dönüm noktalarından birini teşkil etti.
Akademik Birikim ve Siyasete İlk Adımlar
Eğitim hayatına büyük önem veren Erkmen, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi bünyesindeki eğitimini başarıyla tamamladı. Yükseköğreniminin ardından İsviçre’ye giderek Cenevre İktisat Fakültesi bünyesinde doktora derecesi almayı başardı. Yurda döndükten sonra akademik kariyerine odaklanan genç akademisyen, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi kadrosuna asistan olarak atandı. Erkmen, sadece üniversite kürsülerinde kalmadı. İlerleyen süreçte Galatasaray İktisat ve İşletmecilik Yüksek Okulu bünyesinde öğretim üyeliği yaptı. Ayrıca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İdare Meclisi üyeliğinde bulunarak finans dünyasında da deneyim kazandı.
Demokrat Parti Yılları ve Çalışma Bakanlığı
Akademik hayatındaki başarılarının ardından siyaset sahnesine adım atan Hayrettin Erkmen, Demokrat Parti (DP) saflarına katıldı. 1950 ile 1960 yılları arasında IX, X ve XI. dönemlerde memleketi Giresun milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne girdi. Kısa süre içerisinde Başbakan Adnan Menderes’in yakın ekibinde kendisine yer bulmayı başardı. Samet Ağaoğlu’nun istifası üzerine İkinci Menderes Hükûmeti’nde Çalışma Bakanı olarak ilk kabine üyeliği görevine başladı. Erkmen, ikinci, üçüncü ve beşinci Menderes hükümetlerinde bu kritik bakanlığı yürütmeye devam etti. Siyasi ilişkileri özel hayatına da yansıdı. Bakanlık görevini devraldığı Samet Ağaoğlu’nun baldızı Münire Babaoğlu ile 1955 yılında hayatını birleştirerek eski bakanla bacanak oldu. Demokrat Parti Meclis Grubu içerisinde huzursuzlukların yükselmesi üzerine Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın Menderes'ten yeni kabine kurmasını talep etmesiyle, 9 Aralık 1955 tarihinde ilan edilen dördüncü hükümette Erkmen yer alamadı. Kabine dışında kaldığı bu dönemde boş durmadı. Namık Gedik’in yerine 1956 senesinde DP Meclis Grubu Başkanlığı vazifesine seçilmeyi başaran Erkmen, 1957 yılı genel seçimlerinin tamamlanmasının ardından Adnan Menderes tarafından yeniden Çalışma Bakanlığı koltuğuna atandı.
Yassıada Mahkemeleri ve Adalet Partisi Dönemi
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından tutuklanan Erkmen, Yassıada Mahkemeleri kapsamında yargılanarak on yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu dönem onun için oldukça zor geçti. Dört yıl boyunca cezaevinde kalan siyasetçi, 1964 yılında ilan edilen genel af yasasından faydalanarak özgürlüğüne kavuştu. Hapishane günlerinden sonra siyasi yasaklarının kalkmasıyla birlikte Adalet Partisi (AP) çatısı altında aktif politikaya geri döndü. 12 Ekim 1975 ile 12 Eylül 1980 tarihleri arasında Giresun Senatörü olarak Mecl'te yeniden görev yaptı. Süleyman Demirel liderliğinde 1979 yılında kurulan AP azınlık hükümetinde ise Dışişleri Bakanı olarak görevlendirildi. Bu görevi sırasında komşu Yunanistan ile ilişkilerde barışçıl ve uzlaşmacı bir çizgi benimsedi. Ancak bu durum tepki çekti. Bu ılımlı tutumu, yurt içinde özellikle muhalefet kanadından sert eleştiriler almasına yol açtı.
Tarihi Gensoru Oylaması ve Son Yılları
Ülkedeki kutuplaşmanın arttığı bir dönemde, muhalefet partileri Erkmen’in dış politikasını yakın takibe aldı. Millî Selamet Partisi (MSP) tarafından TBMM’ye sunulan ve Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) tarafından desteklenen gensoru önergesi siyaset dünyasını sarstı. Gensoru önergesinde deneyimli siyasetçiye şu temel suçlamalar yöneltilmişti:
- Ülkenin milli menfaatlerine aykırı düşen dış politikalar izlenmesi,
- Avrupa Ekonomik Topluluğu sınırlarına dahil olmak için adımlar atılması,
- İslam dünyasına yönelik yaklaşımların yerine Batı yanlısı bir siyasetin tercih edilmesi.
5 Eylül 1980 tarihinde yapılan tarihi oylamada gensoru önergesi 231 milletvekilinin oyuyla kabul edildi. Bu karar Mecl'te şok etkisi yarattı. Böylece Hayrettin Erkmen, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarihinde gensoru oylaması neticesinde görevinden düşürülen ilk bakan olarak tarihe geçti. Bu tarihi oylamadan kısa bir süre sonra gerçekleşen 12 Eylül 1980 askeri darbesiyle birlikte Erkmen'in senatörlük görevi de sona erdi. Darbe sonrasındaki sessizlik döneminin ardından, 1992 yılında kapılarının tekrar açan Demokrat Parti’nin genel başkanlık koltuğuna getirildi. Ancak 1994 yılındaki büyük parti kongresinde genel başkanlık yarışını merhum başbakanın oğlu Aydın Menderes’e kaybetti. Bu kongre mağlubiyetinin ardından aktif siyasetten büyük ölçüde çekilen tecrübeli devlet adamı, ömrünün son yıllarını sessiz geçirerek geride Türkiye'nin en fırtınalı dönemlerine tanıklık etmiş zengin bir siyasi miras bıraktı.