19. yüzyılın son çeyreğinde, 1877 yılında İstanbul'da dünyaya gelen Haydar Rifat Yorulmaz, Türkiye'nin erken Cumhuriyet döneminde avukatlık, yazarlık ve çevirmenlik alanlarında derin izler bırakmış çok yönlü bir entelektüeldir. İstanbul'un kültürel zenginliği içinde yetişen Yorulmaz, aldığı hukuk eğitimi ve geliştirdiği dil becerisiyle dönemin fikir dünyasına önemli katkılar sunmuştur. Yaşamı boyunca kaleme aldığı telif eserler ve yaptığı çevirilerle toplumun farklı düşünce akımlarıyla tanışmasını hedeflemiştir. Çalışmalarını ömrünün sonuna kadar doğduğu şehir olan İstanbul'da sürdüren ve 1942 yılında yine bu kentte yaşama gözlerini yuman aydın, geride zengin bir kütüphane bırakmıştır. Günümüzde Aşiyan Mezarlığı'nda bulunan ebedi istirahatgahı, onun bu topraklara sunduğu entelektüel mirasın sessiz bir tanığı olarak varlığını korumaktadır.
Darüşşafaka'dan Hukuk Kürsüsüne Uzanan Bir Yaşam
Haydar Rifat Yorulmaz'ın entelektüel kimliğinin inşası, Türkiye'nin en köklü eğitim kurumlarından biri olan Darüşşafaka'da aldığı derslerle başlar. Burada kazandığı disiplin, onun geleceğini şekillendirmiştir. Yüksegörenimini tamamlamak amacıyla İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne kaydolarak hukuk eğitimine ilk adımı atmıştır. Hukuk mektebinden başarıyla mezun olan Yorulmaz, avukatlık unvanını alarak adalet mekanizması içinde görev almaya hak kazanmıştır. Eğitim hayatı boyunca edindiği metodolojik bakış açısı, onun sadece mahkeme salonlarında davaları savunurken değil, yazın dünyasında da son derece titiz bir çalışma yürütmesini kolaylaştırmıştır. Hukuk birikimini kitaplarıyla geniş kitlelere ulaştırmıştır.
Hukukçuluktan Telif Eserlere Geniş Bir Çalışma Alanı
Yorulmaz, hukukçu kimliğinin yanı sıra üretken bir kalem olarak da öne çıkmaktadır. Cumhuriyetin ilanından hemen sonra, 1926 yılında yayımladığı Kanun-ı Medeni Şerhi isimli çalışması, yeni yasal düzenlemelerin anlaşılmasında rehberlik etmiştir. Eser, onun uzmanlığını gösteren önemli bir çalışmadır. Zamanla küresel gelişmeleri de takip etmeye başlamıştır. Özellikle 1930'lu yılların başından itibaren dünya siyasetine yön veren sistemler üzerine yoğunlaşmıştır. Bu dönemde kaleme aldığı eserler, yazarın geniş bir ilgi alanına sahip olduğunu kanıtlamaktadır. 1932 yılında basılan Bolşeviklik Âlemi ve Sovyetizm ve Demokrasi gibi kitaplar, kuzeydeki yeni rejimin yapısını tahlil etmektedir. Bir yıl sonra yayımlanan Stalin biyografisi ise bu konudaki ilgisinin devam ettiğini göstermektedir. Ayrıca, 1934 tarihli Komünizm- Ulusallık- Müstemlekecilik ile Farmasonluk eserleri, yazarın dönemin tartışmalı konularına eğildiğini ortaya koymaktadır. Tarih ve felsefe alanında da kalem oynatan Yorulmaz, 1935'te Ayasluklu Heraklit ve Dünya Meşhurları kitaplarını neşretmiştir. İtalya'daki siyasi dönüşümleri incelediği 1937 basımlı Karagömlekliler İhtilali ise onun son dönem teliflerindendir.
Haydar Rifat Yorulmaz'ın telif ettiği başlıca kitaplar şunlardır:
- Kanun-ı Medeni Şerhi (1926)
- Bolşeviklik Âlemi (1932)
- Duman (1932)
- Hükümdar (1932)
- Sovyetizm ve Demokrasi (1932)
- Mev'ut Toprak (1933)
- Stalin (1933)
- Komünizm- Ulusallık- Müstemlekecilik (1934)
- Farmasonluk (1934)
- Ayasluklu Heraklit (1935)
- Dünya Meşhurları (1935)
- Karagömlekliler İhtilali (1937)
Dünya Klasiklerini ve Siyasi Fikirleri Türkçeye Kazandıran Çevirmen
Haydar Rifat Yorulmaz, sadece kendi fikirlerini kaleme almakla yetinmemiş, dünya düşünce mirasını Türkçe okurlarla buluşturma görevini de üstlenmiştir. Onun en önemli çeviri faaliyetlerinden biri, Karl Marx'ın dev eseri Kapital'i dilimize kazandırmasıdır. Bu devasa çeviri projesinin yanı sıra Tolstoy'un ünlü romanı Diriliş gibi edebi klasikleri de Türkçe literatüre dahil etmiştir. Ayrıca Emil Ludwig'in biyografi ve siyaset konulu çalışmalarını Türkçeye aktararak okuyucuya geniş bir perspektif sunmuştur. Çevirmen, Gustave Le Bon'un sosyolojik analizlerinden Engels'in teorik yazılarına kadar son derece geniş bir yelpazede çalışmıştır. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi ve Büyük Larousse gibi temel kaynaklarda ismi geçen Yorulmaz, İhsan Işık'ın hazırladığı Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi'nde de yer alarak ulusal hafızadaki yerini tescillemiştir. O, ömrü boyunca entelektüel köprüler kurmaya gayret etmiştir. Çalışmaları bugün kütüphanelerde hâlâ değerini korumaktadır.
Yorulmaz'ın farklı dillerden Türkçeye aktardığı başlıca çevirileri şunlardır:
- Kapital (Karl Marx)
- Diriliş (Tolstoy)
- İlkimler (A. Maurois)
- Bismark, Mussolini, Versay (Emil Ludwig)
- Safo (A.Daudet)
- Devlet (Lenin'den)
- Bir Tarih Felsefesinin İlmi Esasları (Gustave Le Bon)
- Lenin Mezhebi (Stalin)
- Bolşeviklik: Nasıl geldi? Nedir? Ne oluyor? (Anatole De Monzie)
- İlmi Sosyalizm ve Hayali Sosyalizm (Engels)