Türk siyaset ve bürükrasisinin en saygın ve köklü şahsiyetlerinden biri olan Haydar Hilmi Vaner, 5 Mayıs 1873 tarihinde Podgorica'da dünyaya geldi. Podgorica doğumlu bu dirayetli devlet adamı, Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne uzanan tarihi geçiş döneminde son derece kritik idari roller üstlendi. Seçkin bir eğitim kurumu olan Mülkiye Mektebi'nden mezun olan Vaner; kaymakamlık, valilik, Osmanlı mebusluğu ve TBMM milletvekilliği gibi önemli vazifelerde bulundu. Vatanperver duruşu sebebiyle hem işgalci güçlerin hem de dönemin saray hükümetinin doğrudan hedefi haline gelse de bağımsızlık mücadelesinden asla ödün vermedi. 26 Mart 1954'te hayata gözlerini yuman Vaner, geride şerefli bir isim ve İstiklal Madalyası bıraktı.
Mülkiye'den Vilayet Yönetimlerine Uzanan Yolculuk
Genç yaşta devlet kademelerinde etkin görevler alarak milletine hizmet etmeyi gaye edinen Haydar Hilmi Bey, dönemin en yüksek idari eğitim veren kurumu Mülkiye Mektebi'ne girdi. Bu saygın okuldan 1899 yılında başarıyla mezun oldu. Mezuniyetinin hemen ardından memuriyet hayatına adım atan genç bürükrat, ilk olarak Van Vilayeti Maiyet Memurluğu vazifesine atandı. Van'daki staj niteliğindeki bu görevinin akabinde Van Mektupçu Vekilliği yaptı. Ayrıca devletin resmi yayın organı olan Resmî Gazete Muharrirliği görevini de üstlenerek idari yeteneklerini sergiledi. Sergilediği üstün başarılar, onun kısa zamanda taşra teşkilatında yükselmesini sağladı.
Haydar Bey'in mülki idarecilik serüveni, İmparatorluğu'nun farklı yörelerindeki ilçe kaymakamlıkları ve müfettişlik görevleriyle olgunlaştı. Sırasıyla şu idari görevlerde bulundu:
- Çölemerik, Adilcevaz, Gevar, Çatak ve Metroviçe Kaymakamlıkları
- Mülkiye Müfettişliği
- Denizli, Kırkkilise (Kırklareli), Maraş ve Urfa Mutasarrıflıkları
Bu üstün idari birikiminin ardından, 24 Şubat 1915'te Musul Vali Vekilliği ve Valiliği unvanını elde etti. Bu görevi sırasıyla 12 Eylül 1917'de Bitlis Valiliği, 31 Aralık 1917'de Diyarbakır Valiliği ve nihayet 17 Mart 1918 tarihinde Van Vilayeti Valiliği izledi.
Milli Mücadele Ateşinde Bir Vali ve Sivas Kongresi
Haydar Hilmi Bey, Van Valiliği vazifesini yürüttüğü sırada Anadolu genelinde işgallere karşı direniş hareketleri başlamıştı. Kendisi de bu süreçte bağımsızlık yanlısı bir tutum sergileyerek Kuvâ-yi Milliye hareketine destek verdi. Ancak valinin bu milli duruşu, Osmanlı İmparatorluğu Hükümetinin tepkisini çekti. İstanbul hükümeti, Haydar Bey'i milli mücadele yanlısı olmakla suçladı ve 1919 yılının Ağustos ayında görevinden resmen azletti. Valilik görevinden el çektirilmesi onun vatan savunmasındaki azmini ve kararlılığını kırmaya yetmedi.
Görevden alınmasının ardından Anadolu'daki direnişin merkezine yönelen Haydar Bey, Mustafa Kemal'in çağrısıyla 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında toplanan tarihi Sivas Kongresi'ne katılarak ulusal kurtuluş kararlarının altına imzasını attı. Kongre sürecinin ardından sivil iradeyi temsil etmek üzere, son Osmanlı Meclis-i Mebûsan'ın IV. Döneminde Van Mebusu olarak görev aldı. Lakin meclisin 16 Mart 1920 günü İngiliz işgal askerleri tarafından zorla dağıtılması üzerine derhal Anadolu'ya geçerek Türk Kurtuluş Savaşı'na fiilen iştirak etti.
Konya Ayaklanması ve Devlet Hizmetinden Çekilme
Ankara'da yeni bir devletin temelleri atılırken, Haydar Hilmi Bey de 23 Nisan 1920 günü açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kurucu Van milletvekili olarak yerini aldı. Meclisteki yasama faaliyetlerini sürdürürken, Temmuz 1920'de milletvekilliği unvanı uhdesinde kalmak kaydıyla Konya Valiliği görevine tayin edildi. Konya valisi olarak göreve başladıktan kısa bir süre sonra, 1920 yılının Ekim ve Kasım aylarında kentte patlak veren büyük Konya Ayaklanması ile karşı karşıya kaldı.
Vali Haydar Bey, isyancı gruplarla uzlaşma görüşmeleri yürüterek şehri kan dökülmeden sükunete kavuşturmaya çalıştı ancak bu sulh arayışlarından bir sonuç elde edemedi. İsyanın bastırılmasının akabinde, kriz anındaki yönetiminde yetersiz kaldığı gerekçesiyle Konya valiliği görevinden alındı. Yaşanan bu hadisenin ardından aktif siyaset ve bürükrasi hayatına veda eden tecrübeli bürükrat, İstanbul'a yerleşti ve hayatının geri kalan döneminde bir daha hiçbir kamu veya devlet görevi üstlenmedi.
Evli ve beş çocuk babası olan Haydar Hilmi Bey, Cumhuriyet döneminde yürürlüğe giren Soyadı Kanunu ile birlikte Vaner soyadını benimsedi. Kurtuluş Savaşı esnasında vatanın selameti için gösterdiği büyük yararlılıklar ve üstün hizmetler nedeniyle 1925 yılının kırmızı-yeşil şeritli İstiklal Madalyası ile taltif edildi. Yaşamını vatanına ve milletine adayan şerefli devlet adamı Haydar Hilmi Vaner, 26 Mart 1954 tarihinde vefat etti.