Falih Rıfkı Atay, 1894 yılında İstanbul'da dünyaya gelen, kalemiyle Türk basın tarihini ve Cumhuriyet'in kuruluş dönemini şekillendiren en önemli gazeteci ve yazarlardan biridir. Yaşamı boyunca kaleme aldığı etkileyici fıkralar, siyasi makaleler ve ufuk açıcı gezi yazılarıyla tanınan usta yazar, özellikle Mustafa Kemal Atatürk'ü tüm yönleriyle yakından tanıtan hatıralarıyla edebiyat dünyasında sarsılmaz bir yer edinmiştir. Edebi ve siyasi mücadelesini yeni başkent Ankara ile köklü metropol İstanbul ekseninde başarıyla sürdüren Atay, duru Türkçe kullanımı ve Cumhuriyet inkılaplarını tavizsiz savunan tavrıyla modern Türk entelektüel hayatının en önemli mihenk taşlarından biri haline gelmiştir. Bu nitelikli kalem, hem çetin savaş yıllarında cephe gerisinde üstlendiği kritik görevlerle hem de meclis çatısı altındaki çok yönlü faaliyetleriyle yeni kurulan ülkenin dönüşüm sürecine doğrudan tanıklık etme fırsatı bulmuştur.
Eğitim Hayatı ve Yazın Dünyasına İlk Adımlar
Falih Rıfkı Atay, Kovacılar semtindeki Rehberi Tahsil Rüştiyesi'ni bitirdi. Mercan İdadisi'nde ortaöğrenimini tamamlayarak mezuniyetini elde etti. Lise yıllarında edebiyat öğretmeni Celal Sahir Erozan ile üst sınıftaki Orhan Seyfi Orhon onun edebi beğenisini geliştirdiler. Darülfünun Edebiyat Şubesi'nden mezun oldu. İlk yazıları Servet-i Fünun'un gençlik sayfalarında yer buldu. Ardından Tecelli (1911) ve Kadın (1912) dergilerinde Cenap Şahabettin ile Ahmet Haşim etkisinde şiirleri basıldı. 1912'de ise Tanin gazetesinde düz yazılarıyla okur karşısına çıktı. Burada İstanbul ve Edirne mektuplarını yayımladı.
Genç yazar, o dönemde Sadaret ve Dahiliye Nazırlığı kalemlerinde resmi görevler üstlenmiştir. Dahiliye Nazırı Talat Paşa ile gittiği Bükreş'ten Tanin gazetesine röportajlar gönderdi. Bu yazılarda Türkçülük ve Türkçecilik akımlarının tesiri hissediliyordu.
Cepheden Matbaaya: Savaş ve Direniş Yılları
Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde yedek subay olarak Suriye cephesine giden Atay, orada 4. Ordu Kumandanı Cemal Paşa'nın hususi katipliğini üstlenmiştir. Cephedeki zorlu yılları ve savaşın yıkıcılığını yakından izleyen yazar, Suriye ve Filistin anılarını 1918 yılında basılan "Ateş ve Güneş" kitabında bir araya getirmiştir. Cemal Paşa'nın Bahriye Nazırı olması üzerine 1917'de Kalemi Mahsusa müdür yardımcılığına atandı. Harbin son yılı olan 1918'de ise Türk basınında çığır açacak adımlardan birini attı. Yakın dostları Kazım Şinasi Dersan, Necmettin Sadık Sadak ve Ali Naci Karacan ile birlikte Akşam Gazetesi'ni kurarak yayın hayatına kazandırdı. Bu gazetede "Günün Fıkraları" başlığı altındaki köşesinde sürekli yazılar yazarak geniş kitlelere ulaştı.
Millî Mücadele yıllarında Anadolu'daki direnişi kalemiyle güçlü şekilde destekleyen Falih Rıfkı Atay, bu yazıları nedeniyle işgal İstanbul'unda büyük risklerle karşı karşıya kaldı. Nitekim Kurtuluş Savaşı lehine yazdığı sert makaleler yüzünden idam talebiyle Kürt Mustafa Divanı Harbi'ne sevk edildi. Hakkında en ağır ceza isteniyordu. Ancak cepheden gelen müjdeli haberler rüzgarı tersine döndürdü. İnönü Zaferi'nin kazanılmasıyla birlikte askeri mahkeme tutumunu değiştirmek zorunda kaldı ve Atay böylece idam edilmekten kurtuldu.
Cumhuriyet'in İdaresi ve Dil Devrimi'ndeki Rolü
Büyük zaferin hemen ardından, İzmir'de Mustafa Kemal Atatürk ile görüşmeye giden gazeteciler grubunda yer alan Falih Rıfkı Atay için yepyeni bir dönem başlıyordu. Gazi'nin bizzat sunduğu teklifle, 1922 senesinde Bolu'dan milletvekili seçilerek Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne dahil oldu. Sonraki dönemlerde ise uzun yıllar boyunca Ankara Milletvekili olarak meclisteki koltuğunu korudu. Yazar, sadece parlamento sıralarında değil, aynı zamanda yönettiği gazete köşelerinde de devrimlerin en kararlı savunucularından biri haline gelmiştir. Bu süreçte başyazarlığını yürüttüğü yayın organları şunlardır:
- Hakimiyeti Milliye
- Milliyet
- Ulus
- Dünya
Yeni Türk Alfabesi'nin kabulü ve hayata geçirilmesi süreçinde kurulan Dil Encümeni bünyesinde aktif görev üstlenen Atay, harf inkılabının başarıyla uygulanmasında kilit bir rol oynamıştır. Siyasi duruşuyla da dikkat çeken yazar, çok partili yaşama geçiş denemelerinde Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın izlediği politikalara şiddetle karşı çıkmıştır. Ayrıca modern başkentin inşasına da katkı sunmuştur. Ulus Gazetesi'nde başyazarlık yaptığı senelerde Ankara'nın imar sürecine katkıda bulunmuş, şehir planı jürisinde görev alırken İmar Komisyonu başkanlığı görevini de üstlenmiştir. 1946 yılında çok partili döneme geçildikten sonra da Ulus çatısı altında CHP'nin politikalarını savunmaya devam etmiştir.
Dünya Gazetesi ve Türk Edebiyatındaki Kalıcı Mirası
Demokrat Parti'nin 1950 yılındaki seçimlerde iktidara gelmesinin ardından Falih Rıfkı Atay muhalif bir çizgiye kaymıştır. Bu doğrultuda 1952 yılında Dünya Gazetesi'ni kurarak yeni iktidarın uygulamalarına karşı sert bir muhalefet yürütmüştür. Yazılarında her zaman olduğu gibi Atatürk ilke ve inkılaplarını savunmaktan ödün vermemiştir. Kendine has sağlam, atak ve son derece sürükleyici anlatım tarzıyla Cumhuriyet basınının en usta kalemleri arasına adını yazdırmıştır. Pazar günleri Ulus ve Dünya gazetelerinde kaleme aldığı haftalık yazılarında, onun ne denli yetkin bir deneme ve söyleşi yazarı olduğu açıkça görülmektedir. Seyahat notlarını aktardığı gezi kitapları ve tarihsel süreci aydınlatan anıları, Cumhuriyet edebiyatımızın en özgün ve ilgi çekici örnekleri arasında kabul edilmektedir. Eserleriyle derin bir iz bırakan usta yazar, 20 Mart 1971 tarihinde, 77 yaşındayken hayata gözlerini yumuştur.