Hem yeşil sahalarda fırtına gibi esen hem de atom fiziğinin gizemli dünyasını Türkiye’ye taşıyan sıra dışı bir deha hayal edin. 1902 yılında Kadıköy'de dünyaya gelen Mustafa Fahir Yeniçay, Türk bilim dünyasında ilk fizik doktorasını hazırlayarak tarihe geçen, aynı zamanda Fenerbahçe kulübünün savunmasında kupalar kazanmış çok yönlü bir Cumhuriyet aydınıdır. 11 Mayıs 1988’de İstanbul’da vefat eden Yeniçay, ülkemizde modern atom fiziği eğitiminin kurumsallaşmasını sağlayarak ve önemli akademik kurumların liderliğini üstlenerek bilimsel aydınlanmanın öncülüğünü yapmıştır.
Kültür Dolu Aileden Yeşil Sahalara
Fahir Yeniçay, Osmanlı ve Cumhuriyet döneminin en seçkin edebi ve bürokratik çevrelerinde filizlenen bir soyağacına sahipti. Hariciye Vekâleti Müsteşarı Emin Bey’in oğlu olan genç Fahir, anne tarafından Türk edebiyatının efsanevi kalemi Abdülhak Hamit Tarhan’ın torunuydu. Aile geçmişi Hekimbaşı Hayrullah Efendi, Abdülhak Molla ve Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi gibi ilim ve kültür insanlarıyla dolup taşan bu asil ortam, onun entelektüel gelişiminde belirleyici bir rol oynadı.
İlk ve orta öğrenimini Kadıköy’ün seçkin eğitim kurumu Saint-Joseph Fransız Lisesi’nde tamamlayan Yeniçay, burada aldığı disiplinli eğitimle bilimsel merakını şekillendirdi. Fransızca diline anadili düzeyinde hâkimdi. Bu sayede dünya literatürünü yakından takip etti.
Genç Fahir’in yetenekleri sadece sınıflarla sınırlı kalmadı; onun spora olan tutkusu Fenerbahçe tarihine altın harflerle yazılacaktı. Saint-Joseph’teki öğrencilik yıllarında, 1916 yılında dönemin ünlü yöneticisi Elkatipzade Mustafa Bey’in dikkatini çekerek kulübün genç takımına dahil edildi. Yeteneği ve oyun zekası sayesinde basamakları hızla tırmanan genç savunma oyuncusu, 1921 yılında henüz on dokuz yaşındayken Fenerbahçe’nin birinci takımına yükselmeyi başardı.
Sarı-lacivertli formayla defans hattında adeta aşılmaz bir duvar ördü. 1916’dan 1924’e kadar sekiz yıl boyunca bu formaya sadakatle hizmet etti. Bu süreçteki en büyük başarısı, Türk spor tarihinin efsanevi karşılaşmalarından biri olan General Harrington Kupası zaferini yaşayan kadroda yer almasıydı. Üstelik bu muazzam ekip, 1922-23 sezonunda kalesinde tek bir gol bile görmeden şampiyonluğa ulaşarak kırılması güç bir rekorun sahibi oldu.
Paris Günleri ve Fiziğe Adınan Yıllar
Spor kariyerini sürdürürken eğitiminden asla ödün vermedi. 1922’de liseden mezun olunca İstanbul Dârülfünûnu’na girdi. Burada Fizik ve Kimya bölümünde okudu. Yüksek öğrenimini 1925 yılında tamamladıktan sonra bilimsel hedefleri için Fransa’ya gitti. Paris’teki Sorbonne Üniversitesi’nde, Nobel ödüllü ünlü fizikçi Jean Baptiste Perrin’in rehberliğinde doktora çalışmalarına başladı.
1930 yılında başarıyla savunduğu 'Su ve Cıva Üzerinde Tek Moleüllü Filmler' başlıklı teziyle fizik doktoru unvanını kazandı. Bu çalşma, bir Türk bilim insanı tarafından hazırlanan tarihteki ilk fizik doktorası olarak literatüre geçti. Fahir Yeniçay, bu araştırmasıyla doymuş sıvı moleüllerinin su yüzeyinde küresel biçimde değil, yan yana sıralanarak özel bir düzen oluşturduğunu kanıtlayan ilk bilim insanı oldu. Çalşmalarını 2 ve 3 boyutlu yoğun akışkanların kinetik analizleri, izotopların ısı iletkenliği, hafif atomların dalga fonksiyonları ve çekirdeklerin kısa ömürlerinin ölçülmesi gibi alanlarda yoğunlaştırdı.
Akademik Liderlik ve Türk Bilimine Katkıları
Doktora derecesini aldıktan hemen sonra yurda dönen Dr. Yeniçay, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi’nde asistan doktor olarak göreve başladı. Zeynep Hanım Konağı’ndaki fizik laboratuvarlarının yönetimi ve elektrik derslerinin uygulamaları kendisine emanet edildi. 1931’de yardımcı profesörlük sınavını kazanarak Türkiye’de ilk kez Atom Fiziği dersini müfredata ekledi.
1933 yılındaki büyük Üniversite Reformu sırasında, Darülfünun’dan yeni kurulan İstanbul Üniversitesi kadrosuna geçiş yapan üç değerli Fen Fakültesi hocasından biri oldu. 1938’de profesörlük unvanını alan bilim insanı, aynı yıl hayatını Feride Hanım ile birleştirdi. Bu evlilikten oğulları Hamit dünyaya geldi. 1939-1948 yılları arasında yürüttüğü Fen Fakültesi Dekanlığı görevinin ardından, 1953-1955 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü makamına getirildi. Rektörlüğü döneminde ülkede ilk kez 'Atom ve Çekirdek Fiziği' kürsüsünü kurarak bu alandaki laboratuvarların gelişmesini sağladı. 1959 yılında 800 kV gücündeki Cockroft-Walton yüklü parçacık hızlandırıcısını faaliyete geçirerek Türkiye’de plazma fiziği çalışmalarının meşalesini yaktı.
Yeniçay, sadece laboratuvarlarda değil, kurumsal düzeyde de Türk biliminin geleceğini inşa etti. 1950 yılında kurduğu Türk Fizik Derneği'nin tam yirmi altı yıl boyunca başkanlığını yürüttü. 1973 yılında yaş haddinden emekliye ayrıldıktan sonra da çalışmalarına ara vermedi. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu ve Çekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi müdürlüğü görevlerini üstlenerek bilim dünyasına hizmet etmeyi sürdürdü. Bu dönemde SAMES T 400 nötron jeneratörünün kurulmasını sağladı.
Zengin bir yayın mirası bırakan profesörün başlıca eserleri arasında şunlar yer alır:
- 1934 yılında yayımlanan Fizik Manipülasyonları
- İki ciltlik Atom Fiziği ve Çekirdek Fiziği başlıklı temel ders kitapları
- Bilimsel eğitimi destekleyen Elektrik Problemleri ve Fizik-Mekanik Problemleri eserleri
Türk fizik eğitiminin seyrini kökten değiştiren bu çok yönlü şahsiyet, 60 yıla yayılan kariyeri boyunca sayısız öğrenci yetiştirdi. Ayrıca birçok Fransızca eseri Türkçeye kazandırarak kültürel hayata da dokundu. 11 Mayıs 1988’de hayata gözlerini yuman Fahir Yeniçay, hem spor sahalarındaki centilmenliği hem de nükleer fizik alanında attığı öncü adımlarla ülkemizin yetiştirdiği en parlak değerlerden biri olmaya devam ediyor.