Tanzimat sonrasında Türk yazın dünyasının seyrini değiştiren en güçlü figürlerden olan Abdülhak Hamit Tarhan, 2 Ocak 1852 tarihinde İstanbul'da doğmuştur. Sanatçı, Recaizade Mahmut Ekrem ve Namık Kemal gibi aydınlarla el ele vererek batı odaklı yeni bir edebiyat ekolü inşa etmiştir. Yazın hayatına getirdiği cesur yenilikler ve kuralları yıkan tarzıyla edebiyatımızda köklü bir dönüşüm başlatmıştır. Geleneksel divan şiiri geleneğini nihayete erdiren bu büyük hamle, Türk şiirini modern çağa taşımıştır. Yaşamı boyunca diplomatik görevlerle dünyayı gezen yazar, Avrupa kültüründen beslenerek Türk tiyatrosuna ve şiirine yepyeni pencereler açmıştır.
Seçkin Bir Ailenin Eğitimli Çocuğu
Köklü bir aile mirasına sahip olan şairin dedesi Abdülhak Molla, Osmanlı padişahları II. Mahmut ve I. Abdülmecit'in özel hekimliğini yapmıştır. Tarihçi ve büyükelçi olan babası Hayrullah Efendi ise onun entelektüel gelişiminde en önemli rehberlerden biri olmuştur. Küçük yaşlarda Evliya Hoca, Behaeddin Hoca ve Tahsin Efendi gibi dönemin seçkin hocalarından dersler alarak eğitim hayatına başlamıştır. Bebek Köşk Kapısı'ndaki Mahalle Mektebi ile Rumelihisar Rüştiyesinde gördüğü ilk eğitim aşamalarından sonra, henüz 11 yaşındayken ağabeyi Nasuhi Bey eşliğinde tahsiline devam etmek üzere Paris yolunu tutmuştur. Orada gördüğü özel eğitim sayesinde Fransızcasını hayli geliştirdi. Babasının da Fransa topraklarına gelişi sonrasında, 1865 yılında yeniden İstanbul'a dönerek eğitimini sürdürmüştür. Fransız okulunda öğrenim görürken Babıali Tercüme Odasında da mesai harcamıştır. Babası Hayrullah Efendi'nin Tahran Büyükelçiliğine tayin edilmesi üzerine 1866 yılında İran'a gitmiş ve babasının 1867'deki kaybına kadar orada yaşamıştır.
Diplomasi Koridorlarında ve Acıların Gölgesinde Bir Ömür
İran dönüşünde Maliye Mühimme Kalemi bünyesinde çalışmaya başlayan Abdülhak Hamit Tarhan, edebiyat tarihimizi etkileyecek olan Recaizade Mahmut Ekrem ile bu dönemde tanışmıştır. Sami Paşa'nın Hafız Divanı'nı satır satır okuyan şair, Tahran anılarından ilham alarak ilk eseri "Macera-yı Aşk"ı kaleme almıştır. Sadaret Kalemi ve Şura-yı Devlet gibi mühim devlet kademelerine yükselirken, 1871 yılında Fatma Hanım ile dünya evine girmiştir. Evliliğin ardından ilk şiir çalışmalarını kağıda dökmeye başlamıştır. 1876 senesinde Paris Büyükelçiliği İkinci Katipliği makamına tayin edilse de, zalim bir hükümdara karşı başkaldırıyı işleyen 'Nesteren' adlı tiyatro oyunu nedeniyle yalnızca iki yıl sonra bu görevinden uzaklaştırılmıştır. Ardından Poti, Golos ve Bombay başkonsolosluklarında bulundu. Hayatının en sarsıcı virajını ise Hindistan dönüşü yolculuğunda yaşamıştır. Bombay'dan dönerken Beyrut'ta ağır hastalanan eşi Fatma Hanım'ı kaybetmesi, onun ruh dünyasında derin yaralar açmıştır. Şair, bu tarifsiz kederin etkisiyle Türk edebiyatının başyapıtlarından biri kabul edilen efsanevi eseri Makber'i yazmıştır. Eşinin vefatının ardından Londra Büyükelçiliği Başkatipliğine atanan sanatçı, burada ikinci eşi Nelly ile tanışarak evlenmiştir. Lahey ve Brüksel elçiliklerinde de görev aldıktan sonra Nelly'nin rahatsızlığı nedeniyle 1900'de vatana dönmüştür. 1911 yılında Nelly'nin hayatını kaybetmesiyle derin bir yasa boğulan şair, sonrasında Cemile Hanım ile sadece yirmi gün süren geçici bir evlilik yapmış ve ardından Belçika asıllı Lüsyen Hanım ile hayatını birleştirmiştir. Meclis-i Ayan üyeliği yaptığı sırada İstanbul işgal edilince Viyana'ya gitmiş, orada zorlu günler geçirmiştir. Ankara Hükümeti'nin çabalarıyla ülkeye geri kazandırılmış ve Maçka'daki bir konuta yerleştirilerek maaşa bağlanmıştır. 1928 yılında İstanbul Milletvekili seçilen yazar, 12 Nisan 1937'deki vefatına kadar bu onurlu görevi yürütmüştür. Naaşı büyük bir törenle Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedilmiştir.
"Şair-i Azam" Unvanıyla Türk Edebiyatının Kuralları Aşan Dehası
Edebiyat dünyasında Şair-i Azam yani en büyük şair unvanıyla taçlandırılan Abdülhak Hamit Tarhan, klasik Divan edebiyatını yıkan yenilikçi duruşuyla bilinmektedir. Yıllarca yurt dışında kalıp batı edebiyatından esinlendi. Klasik kalıpları önemsemeyerek Batı yazınında gördüğü tüm yenilikleri Türk edebiyatına cesurca entegre etmiştir. Şiirlerinde vezin, kafiye ve katı dil kurallarına boyun eğmek yerine lirizmi, coşkuyu ve romantik öğeleri her zaman ön plana çıkarmıştır. Sanat hayatının ilk yıllarında Tanzimat ekolünün çizgilerini taşısa da, Batı edebiyatını yakından tanıdıkça klasik çizginin tüm sınırlarını aşmıştır. Toplumsal ve siyasi devrimlerin rüzgarını da eserlerine ustalıkla yansıtan sanatçı, arkasında çok geniş bir tiyatro ve şiir külliyatı bırakmıştır.
Yazarın Önemli Şiir Eserleri
- Sahra (1879)
- Ölü (1886)
- Hacle (1886)
- Bir Sefilenin Hasbihali (1886)
- Bâlâ'dan Bir Ses (1911)
- Validem (1913)
- İlham-ı Vatan (1918)
- Tayflar Geçidi (1919)
- Ruhlar (1922)
- Garâm (1923)
Yazarın Önemli Oyunları
- İçli Kız (1874)
- Sabr ü Sebat (1875)
- Duhter-i Hindu (1875)
- Nazife yahut Feda-yı Hamiyet (1876, 1919)
- Tarık yahut Endülüs Fethi (1879, 1970)
- Eşber (1880, 1945)
- Zeynep (1908)
- Macera-yı Aşk (1910)
- İlhan (1913)
- Tarhan (1916)
- Finten (1918, 1964)
- İbn Musa (1919, 1928)
- Yadigar-ı Harb (1919)
- Hakan (1935)