Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna uzanan kritik tarihsel süreçte aktif rol üstlenen Ahmet Esat Uras, 1882 yılında Amasya'da dünyaya gelen önemli bir Türk siyasetçisidir. Devletin en zorlu yıllarında idari görevler, istihbarat faaliyetleri ve diplomatik temsilcilikler üstlenen Uras, vatanına bürokrat ve mebus olarak hizmet etmiştir. Milli Mücadele'ye katkı sunmak amacıyla Anadolu'ya geçen tecrübeli idareci, Ankara'da Emniyet Genel Müdürlüğü yapmış ve Lozan Konferansı'na danışman olarak katılmıştır. Hayatını 11 Ocak 1957 tarihinde Ankara'da kaybeden Esat Uras, geride tarihi araştırmalar ve diplomatik açıdan büyük önem taşıyan eserler bırakmıştır. Onun ömrü büyük mücadelelerle geçmiştir.
Şirvanzade Ailesinden Mülkiye Mezuniyetine
Esat Uras, Amasya'nın Gumacig Mahallesi'nde köklü bir aileye mensup olarak dünyaya geldi. Babası Hacı Nuri Bey, Osmanlı İmparatorluğu'nun gazilerindendi. Amasya'ya Şamahı'dan göç eden dedesi İsa Ruhi Efendi ise Mevlana İsmail Şirvanizade'nin hem yeğeni hem de damadıydı. İlk eğitimini Fatih Asgari Rüşdi ile Vefa İdadi okullarında başarıyla tamamladı. Daha sonra yükseköğrenim için Mülkiye Mektebi'ne girdi ve 1904 yılında buradan mezun oldu. Genç yaşta çalışma hayatına atılan Uras, kariyerinin ilk basamaklarında İzmir Lisesi'nde Fransızca öğretmenliği yaptı. Öğretmenliğin ardından idari kadrolara geçiş yapan genç memur, İzmit Maiyet Memurluğu görevine getirildi. İdari yetenekleriyle öne çıkan Uras; Bolu, İnebolu, Gevaş ve Ahtabolu bölgelerinde kaymakam olarak görev aldı. Bunun yanı sıra Mudurnu, Zonguldak, Ahtabolu ve Van ilçelerinde vali unvanıyla hizmet sundu. Gevaş ve Van bölgelerindeki mülki idarecilik görevleri esnasında son derece kritik diplomatik bir rol üstlenen Uras, Akdamar'da Ermeni temsilcilerle temaslar kuran müzakere heyetine başkanlık yapmıştır.
İstihbarat Görevleri ve Milli Mücadele Dönemi
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı istihbarat teşkilatında görev alan Uras, güvenlik ve istihbarat alanında hızla yükseldi. Emniyeti Umumiye Haber Alma Şube müdür yardımcılığı ve müdürlüğü görevlerinin yanı sıra Siyasi Şube Müdür muavinliği yaptı. 1916 senesinde Siyasi Daire Başkanlığı makamına terfi ettirilen deneyimli bürokrat, üst düzey sorumluluklar üstlendi. Aynı yıl İç Kontrol'ün isteğiyle Ermeni çetelerinin eylemlerini ele alan bir kitap kaleme aldı. Ermeniceyi çok iyi bilmesi sayesinde İsviçre'ye giden Uras, buradaki Ermeni örgütlerine kendisini Ermeni olarak tanıttı. Bu sayede gizli yayınevlerine ve tüzük belgelerine el koydu. Mondros Mütarekesi'nin ardından birçok aydın gibi tutuklanarak meşhur Bekirağa Bölüğü'ne hapsedildi. İşgal altındaki İstanbul'da meşhur Bekirağa Bölüğü zindanlarında yaklaşık beş ay boyunca esaret altında tutulan tecrübeli idareci, nihayet Şura-yı Devlet organının verdiği özel karar doğrultusunda serbest kalmıştır. Serbest kaldıktan sonra Anadolu'ya geçerek Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti bünyesinde çalışmaya başladı. Milli Mücadele yıllarında Ankara'da Emniyet Genel Müdürü olarak görev yaptı. Ayrıca 1921 yılında imzalanan Kars Anlaşması sürecine katılım sağladı. 1921'de Kars'a, 1922'de ise Rize Mutasarrıflığına atanarak idari görevlerini sürdürdü. Lozan Barış Konferansı danışmanları arasında yer alarak görüşmelere doğrudan katkıda bulundu.
Meclis Yılları, Siyasi Hayat ve Akademik Çalışmalar
Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte aktif siyasete atılan Esat Uras, 1923 yılında memleketi Amasya'dan milletvekili seçildi. TBMM bünyesinde ikinci dönemden sekizinci döneme dek aralıksız olarak Amasya milletvekilliği yaptı. Siyasi kariyerinin yanı sıra 1924-1931 yılları arasında CHF parti müfettişi olarak Anadolu'yu gezdi. Müfettişlik görevi vesilesiyle Kars, Bayezid, Erzurum, Artvin ve Erzincan illerini ziyaret etti. Tarih araştırmalarına ilgi duyan Uras, Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti daimi üyeliği görevinde bulundu. Eğitim ve idare alanlarındaki birikimini yazın dünyasına taşıyan Uras, Milli gazetesinde romanlar yayınladı. Ayrıca 1950 yılında, topladığı 280 Ermeni yayınını Parlamento Kütüphanesi'ne bağışladı. Uras'ın en etkili eseri 1953'te yayımladığı çalışmasıdır. Yazarın 1953 senesinde okurla buluşan "Ermeni Sorunu: Dokuz Soru, Dokuz Cevap" adlı çalışması, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı nezdinde çok büyük bir ilgiyle karşılanmış ve resmi makamlarca desteklenmiştir. Eser defalarca basıldı ve yabancı dillere çevrilerek geniş kitlelere ulaştı. Evli ve iki çocuk babası olan siyasetçi, ömrünün son yıllarını Ankara'da geçirdi. Tecrübeli devlet adamı, 11 Ocak 1957'de Ankara'da vefat etti.
Devlet hizmetindeki üstün ve fedakar başarıları vesilesiyle Uras'a takdim edilen nişanlar şunlardır:
- 3. Rütbeden Osmani Nişanı
- Donanma Madalyası
- Beyaz şeritli İstiklal Madalyası