Türk resim sanatının sınırlarını mimari disiplinle harmanlayan öncü sanatçı Erol Akyavaş, 1932 yılında Ankara'da dünyaya geldi. Asıl adı Hakkı Akyavaş olan usta isim, babasının bankacılık görevi sebebiyle çocukluğunu farklı şehirlerde geçirdikten sonra, aldığı mimarlık eğitimiyle sanat dünyasında özgün bir rota çizdi. Doğu ve Batı estetiğini, tasavvuf felsefesi ile kaleler temasını eserlerine taşıyarak çağdaş Türk resminde çığır açan Akyavaş, New York'tan Paris'e uzanan kozmopolit yaşamı boyunca ürettiği derinlikli kompozisyonlarıyla dünya çapında tanındı. Hayata 1999'da İstanbul'da veda eden sanatçı, ardında bıraktığı başyapıtlarla modern sanatın en kıymetli isimlerinden biri oldu.
Akademiden Küresel Sanat Arenasına Uzanan Eğitim Yolculuğu
Akyavaş'ın yaratıcı serüveni, çok yönlü bir akademik altyapıyla şekillendi. İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık Bölümünde 1950-1952 yıllarında eğitim alan sanatçı, 1948'de Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun atölyesinde misafir öğrenci olarak resim çalışmalarına başladı. Floransa'da yaz çalışmalarına katıldıktan sonra Paris'te André Lhote ve Fernand Léger ile çalıştı. 1954'te ABD'ye giderek Chicago'da Illinois Institute of Technology bünyesinde Ludwig Mies van der Rohe ile mimarlık okudu ve ünlü mimar Eero Saarinen ile yedi yıl çalıştı. 1956'da Cleveland'da Macar asıllı Ilona Mosolygo ile evlendi; bu evlilikten Mirgün ve Nazan adında iki çocuğu oldu. Akyavaş'ın 1959 tarihli Padişahların İhtişamı tablosunun New York Modern Sanatlar Müzesi (MoMA) koleksiyonuna dahil edilmesi, onun resim kariyerine odaklanma kararını kesinleştirdi.
Mimariden Tasavvufa Sanatsal Dönüşüm ve Başyapıtlar
Mimari birikimini resimlerindeki derinlik ve mekan kurgusunda ustalıkla kullanan Akyavaş'ın ilk dönem eserleri, zamanla yerini daha kavramsal bir tinsel yönelime bıraktı. Doğu kültürüne duyduğu ilgiyle geleneksel hat sanatı ve minyatürleri tasavvuf felsefesiyle birleştiren sanatçı, kendi tarzını buldu. New York'ta kiraladığı tavan arası atölyesinde çalışan Akyavaş; Irmak, Karşılaşmaların Sonu ve Rüyanın Düşüşü gibi mistik ışıklarla aydınlanan eserler üretti. Sanatçının bu dönemdeki başyapıtı, kaleler üzerinden tarihi zafer ve yenilgileri simgeleyen 1982 tarihli Fallen City (Düşük Şehir) tablosudur.
Sanatçı õzellikle 1980 sonrasında dinsel sembolleri çoğalttı. 9. yüzyıl sufisi Hallac-ı Mansur'un vahdet-i vücut felsefesini simgeleyen devasa boyutlardaki tablosunda, 'vav' harfini modern bir formda yorumladı. Kale duvarlarını andıran bu motif, beden ile ruh arasındaki geçişleri betimleyen 1982 tarihli Kuşatma tablosuyla benzer kompozisyona sahiptir. Akyavaş bu süreçte Gazali, Miraçname ve Kabe gibi ıslami sembolleri kompozisyonlarının temeli yaptı. Türkiye'de askerlik yaparken Kapadokya'daki Kaya Otel'in mimari projesini üstlenen sanatçının bu tasarımı, yıllar sonra Ağa Han Mimarlık Ödülü'nde finalist oldu.
Müzayede Rekorları ve Sanatçının Dünya Müzelerindeki Mirası
Sanat piyasasında çağdaş Türk resminin en değerli yapıtları arasında kabul edilen Akyavaş imzalı tablolar, müzayedelerde önemli rekorlara imza atmıştır:
- Kabe (1989): 2013 yılındaki müzayedede 2 milyon 900 bin TL bedelle satılarak çağdaş Türk resminin en pahalı yapıtı unvanını kazandı.
- En-el Hak: Sanatçının varlık ve yokluk arasındaki çizgisini betimleyen bu yapıt, 2012 yılında 2 milyon 780 bin TL'ye alıcı buldu.
- Kuşatma (1982): Kaleleri ve tinsel geçişleri simgeleyen tablo, 2020 yılında 2 milyon 600 bin TL fiyata satıldı.
- Fallen City (Düşük Şehir): Sanatçının kaleler serisinin bu nadide başyapıtı, 2016 yılında 1 milyon 900 bin TL bedelle el değiştirdi.
- Vav: Arapça kaligrafiden esinlenen kompozisyon, 2011 yılında 1 milyon 300 bin TL'ye alıcı buldu.
Erol Akyavaş, 20 Nisan 1999'da İstanbul Salacak'taki evinde 67 yaşında vefat etti. Sanatçının zengin mirası; Türkiye'de İstanbul ve Ankara'da, dünyada ise New York (MoMA), Londra (British Museum), Berlin ve Stuttgart gibi merkezlerde sergilenmektedir. Ayrıca, 8 litografi baskıdan oluşan 1987 tarihli Miraçname serisi 2004'te Dışişleri Bakanlığı tarafından kitaplaştırılmıştır ve eserleri ölümünden sonra da retrospektif sergilerle geniş kitlelere ulaşmıştır.