Türk dış politikasının temellerinin atılmasında son derece aktif roller üstlenen Mehmed Enis Akaygen, 13 Mayıs 1880 tarihinde Filibe'de dünyaya gelen ve ömrünü ülkesine adayan önemli bir diplomat ve siyasetçidir. Henüz küçük yaşta babasını kaybettikten sonra dedesinin himayesinde yetişen Akaygen, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin çok partili siyasi hayatına geçişine kadar olan süreçte tarihi görevlerde bulunmuştur. Hariciye mesleğine adım attığı andan itibaren St. Petersburg'dan Tahran'a, Atina'dan Moskova'ya kadar geniş bir coğrafyada Türk devletini temsil etme başarısını göstermiştir. Cumhuriyet'in kuruluş aşamasında dışişleri kadrosunun yapılandırılmasında da doğrudan sorumluluk alan Akaygen, hem cephe gerisindeki çalışmalarıyla İstiklal Madalyası'na layık görülmüş hem de TBMM çatısı altında milletvekili olarak halkına hizmet vermiştir. 15 Ocak 1956'da İstanbul'da hayata gözlerini yuman bu kıymetli devlet adamı, geride derin izler bırakan diplomatik başarılar ve ilkeli bir siyasi miras bırakmıştır.
Filibe'den İstanbul'a Uzanan Eğitim Hayatı
Mehmed Enis Akaygen'in kökleri, Balkanlar'ın önemli merkezlerinden biri olan Filibe'ye ve orada iz bırakan bir aileye dayanmaktadır. Genç Enis, 1866 ile 1870 yılları arasında Filibe Belediye Başkanlığı görevini yürüten Enis Efendi'nin torunudur. Hayatının ilk büyük kaybını henüz dokuz yaşındayken, 1889 yılında babası Cafer Bey'in vefatıyla yaşayan Enis, bu tarihten sonra dedesi Enis Efendi'nin kanatları altında büyümüştür. Eğitim hayatına doğduğu topraklarda adım atarak Filibe'deki Saint-Joseph Ortaokulu'nu başarıyla tamamlamıştır. Takvimler 1897 yılını gösterdiğinde ise ailesiyle birlikte payitaht İstanbul'a göç etme kararı almıştır. İstanbul'da dönemin en prestijli eğitim kurumlarından biri olan Galatasaray Lisesi'ne kaydolmuş ve buradan mezun olmuştur. Aldığı bu nitelikli eğitim, onun gelecekteki parlak diplomatik kariyerinin ve güçlü dil becerilerinin en sağlam temelini oluşturmuştur. Akaygen, edindiği kültürel birikim sayesinde şu dilleri ileri düzeyde konuşabilen aydın bir bürokrat olarak öne çıkmıştır:
- Fransızca
- İngilizce
- Farsça
- Arapça
Milli Mücadele Dönemi ve Hariciyenin Kuruluşu
Galatasaray Lisesi'ndeki eğitimini bitirmesinin hemen ardından, 1901 senesinde Osmanlı Devleti'nin dış ilişkiler bürokrasisi olan Hariciye dairesine adım atmıştır. Meslek hayatının ılk yıllarında imparatorluğun dış temsilcilikleri bünyesinde görev alan Akaygen, Sanki-Petersburg ve Bükreş gibi stratejik merkezlerde diplomatik tecrübe kazanmıştır. I. Dünya Savaşı'nın ardından Anadolu'da başlayan işgallere karşı örgütlenen ulusal direnişe o da kayıtsız kalmamıştır. Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi verdiği İstiklal Harbi yıllarında, milli güçlerin istihbarat ve lojistik faaliyetlerini yürüten Müdafaa-i Milliye grubunda son derece kritik görevler üstlenmiştir. Savaşın kazanılmasındaki özverili gayretleri ve vatani hizmetleri sebebiyle kendisine İstiklal Madalyası takdim edilmiştir. Milli Mücadele'nin zaferle taçlanması ve yeni Türk devletinin kurulması süreçde, Mustafa Kemal Atatürk'ün de takdirini kazanmıştır. Atatürk tarafından Cumhuriyet'in yeni dışişleri teşkilatını kurmak üzere oluşturulan komisyonda, Tevfik Rüştü Aras ve Suat Davaz ile birlikte özel olarak görevlendirilmiştir. Bu tarihi komisyon, modern Türkiye'nin dış temsil mekanizmasının kurumsal omurgasını inşa etmiştir.
Büyükelçilik Yılları ve Siyasi Kariyeri
Yeni kurulan cumhuriyetin dış dünyadaki sesi olmak adına yoğun bir çalışma dönemine giren Mehmed Enis Akaygen, 1923-1925 yılları arasında Moskova'da diplomatik görevini sürdürmüştür. Ardından başkente dönerek Dışişleri Bakanlığı bünyesinde Müsteşar Yardımcılığı (1925-1927) ve hemen akabinde Müsteşarlık (1927-1929) makamlarında bürokrasinin en üst kademelerinde hizmet vermiştir. Sonrasında sırasıyla Atina Elçiliği (1929-1934) ve Doğu sınırımızdaki en önemli komşumuz olan Tahran'da Büyükelçilik (1934-1939) görevlerini başarıyla icra etmiştir. 1937 yılında gerçekleştirilen tarihi Trakya Manevraları esnasında Türkiye'yi ziyaret eden yabancı askeri heyetlere eşlik etme ve mihmandarlık yapma vazifesini de üstlenmiştir. İkinci Dünya Savaşı'nın en buhranlı yıllarında, 1939 ile 1945 yılları arasında yeniden Atina Büyükelçisi olarak görev yapmıştır. Savaşın getirdiği zorlu şartlarda yürüttüğü başarılı ilişkiler ve diplomatik dehası vesilesiyle 1945 yılında Yunanistan devleti tarafından kendisine Yunan Devlet Liyakat Nişanı layık görülmüştür. Diplomasideki aktif yıllarının ardından yurda dönerek siyasete atılan Akaygen, 1946 genel seçimlerinde İstanbul Milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne girmiştir. Siyasi çizgisindeki ilkeli duruşunu koruyan deneyimli devlet adamı, 1948 yılında Demokrat Parti saflarından ayrılarak yol arkadaşlarıyla birlikte Millet Partisi'nin kurucu kadrosu arasında yer almıştır. Özel yaşamında evli ve beş çocuk babası olan Mehmed Enis Akaygen, ömrünün son yıllarını geçirdiği İstanbul'da 15 Ocak 1956'da vefat etmiştir.