Dame Ninette de Valois Kimdir?

İngiliz Kraliyet Balesi ile Türk Devlet Balesi'nin kurucusu Dame Ninette de Valois, eşsiz sanatsal vizyonuyla sahne sanatlarına yön verdi. Asıl adı Edris Stannus olan efsanevi sanatçı, 6 Haziran 1898'de İrlanda'da dünyaya geldi. Ailesiyle birlikte henüz yedi yaşındayken İngiltere'ye göç eden ve bale eğitimine başlayan sanatçı, azmi sayesinde kısa sürede dans dünyasında adından söz ettiren güçlü bir öncü haline geldi. Hayatını bale sanatının yaygınlaşmasına adayan ünlü koreograf, 8 Mart 2001'de Londra'da hayata gözlerini yumduğunda arkasında iki ülkenin sanat kültürünü şekillendiren devasa bir miras bıraktı.

İrlanda'dan Londra Sahnelerine ve Diaghilev Yılları

Ailesinin İngiltere'ye göç etmesinin ardından, henüz on yaşındayken bale dersleri almaya başlayan Edris Stannus, sahne yeteneğiyle kısa sürede eğitmenlerinin dikkatini çekmeyi başardı. Profesyonel olarak dans etmeye başladığı on üç yaşında, sanat dünyasında ömür boyu kalıcı olacak Ninette de Valois ismini benimsedi. Genç yetenek, 1914 yılında Londra'daki Lyceum Tiyatrosu'nda sergilenen bir pantomimde başrolde sahneye çıktığı sıralarda babasının savaşta hayatını kaybetmesiyle büyük bir sarsıntı yaşadı. Bu acı kayba rağmen pantomim, revü ve operalarda dansçı olarak sahne almaya devam ederek sanatına sıkı sıkıya sarıldı. Kariyerindeki en büyük çıkışlardan birini 1923 yılında gerçekleştiren de Valois, efsanevi Diaghilev topluluğuna katılarak üç yıl boyunca solist dansçı olarak görev yaptı. Sahnelerden edindiği zengin birikimi genç nesillere aktarmak amacıyla 1926 yılında Londra'da kendi okulu olan Koreografik Sanatlar Akademisi'ni kurdu. Burada yetiştirdiği öğrencilerle Old Vic Tiyatrosu'ndaki oyunlar için koreografiler hazırladı. Ayrıca Dublin'deki Abbey Tiyatrosu ve Cambridge'deki Festival Tiyatrosu için de özel baleler sahneledi.

Sadler's Wells'ten Kraliyet Balesi'ne Uzanan Yolculuk

Bale sanatını geniş halk kitleleriyle buluşturmayı hedefleyen sanatçı, 1931 yılında altı kadın dansçıdan oluşan mütevazı bir topluluk kurarak bu yoldaki ilk büyük adımını attı. Kendisinin başdansçı ve koreograf olduğu bu grubun gelişimine büyük emek harcadı. Bir süre sonra aktif sahne hayatına veda eden de Valois, topluluğun başbalerinliğine ünlü sanatçı Alicia Markova'yı atadı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Sadler's Wells Balesi adını alan topluluğuyla birlikte tüm İngiltere'yi kapsayan turnelere çıkarak balenin ulusal çapta popülerleşmesini sağladı. Savaş sonrasında, 1946 yılında Kraliyet Operası'nın yerleşik bale topluluğu haline gelen grup, 1956 yılında ise resmi olarak Kraliyet Balesi adını aldı. De Valois, bu tarihi süreci Invitation to the Ballet ve Come Dance With Me adlı kitaplarında tüm detaylarıyla anlattı. Sadler's Wells bünyesinde 1947'de kurduğu diğer bir topluluk da zamanla Birmingham Kraliyet Balesi adını aldı. Kültüre sunduğu üstün katkılardan dolayı 1947'de komutan nişanı (CBE) alan sanatçı, 1951'de büyük şövalye nişanı (GBE) ile ödüllendirilerek Dame unvanını kazandı.

Türk Balesinin Kurucusu: Anadolu'da Bir İngiliz Ekolü

Dame Ninette de Valois'nın en büyük başarılarından biri de Türkiye'de bale sanatını kurması oldu. Sanatçı, 1947 yılında aldığı davetle Türkiye'ye adım attı. Onun rehberliğinde 1948 yılında İstanbul'da açılan ilk resmi bale okulu, iki yıl sonra Ankara'ya taşınarak konservatuvar bünyesine katıldı. Nitelikli bir eğitim süreci yürüten koreograf, Ankara Devlet Balesi'nin ilk kadrosunu kendi öğrencilerinden oluşturdu. Türk folkloruna büyük ilgi duyan de Valois, bir Türk köyündeki yaşamı yansıtan ilk Türk balesi Çeşmebaşı'nı bizzat tasarladı. Müziği Ferit Tüzün tarafından bestelenen bu önemli yapıt, ilk kez 1965 yılında sahnelendi. Sanatçı, aynı yıl Türk balesine Bulgaristan'da ilk dış turnesini yaptırarak tarihi bir başarıya imza attı. Kitaplarında Türkiye anılarına da yer veren Madam'ın katkıları ülkemizde büyük saygıyla karşılandı. Kendisine 1967'de Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından Teşekkür Plaketi takdim edildi. Daha sonra 1972'de Devlet Kültür Nişanı ve 1986'da Fahri Profesörlük unvanı aldı. Ocak 1998'de ise Türk balesinin 50. yılı vesilesiyle Türkiye Cumhuriyeti Liyakat Nişanı ile onurlandırıldı.

Özel Yaşamı ve Veda

Özel yaşamında 1935 yılında tıp doktoru Arthur Connell ile evlendi. Birliktelikleri, eşinin 1986'daki vefatına kadar sürdü. Bu evlilikten çiftin çocuğu olmadı. De Valois, 1963 yılında Kraliyet Balesi baş yönetmenliğinden emekli oldu. Kraliyet Dans Akademisi'nin onursal üyesi ilan edilerek 1973 yılına kadar kuruma katkı sağlamaya devam etti. Ömrünün geri kalan kısmında şiirle uğraşan efsanevi sanatçı, 8 Mart 2001'de Londra'da 102 yaşında hayata veda etti.

Sanatçının sahne dünyasına kazandırdığı başlıca eserler şunlardır:

• Job (Eyüp) (1931)
• Bar aux Folies-Bergère (1934)
• The Rake's Progress (1935)
• As You Like It (1936)
• Checkmate (1937)
• Every Goose Can
• The Gods Go A-Begging
• Barabau
• The Prospect Before Us (1940)
• Keloğlan (1950)
• Çeşmebaşı (1965)
• Sinfonietta (1966)