Türkiye'nin mimarlık ve restorasyon tarihine adını altın harflerle yazdıran Cahide Tamer Aksel, ülkenin ilk kadın restoratörü olarak tanınmaktadır. 1915 yılında İstanbul'da dünyaya gelip 5 Aralık 2005 tarihinde yine aynı şehirde vefat eden Aksel, genç cumhuriyetin yetiştirdiği en değerli mimarlardan biri olarak meslek yaşamı boyunca tarihi mirasın korunması adına olağanüstü işler başarmıştır. Gerek Ayasofya ve Kariye Camisi gerekse Yedikule Altınkapı gibi anıtsal yapılarda gerçekleştirdiği çalışmalarla adından söz ettirmiştir. O, yalnızca binaları onarmakla kalmamış, aynı zamanda ülkemizde modern restorasyon arşivciliğinin ve teknik standartlarının kurulmasına da öncülük etmiştir.
Zorluklardan Akademi Yıllarına Uzanan Eğitim Hayatı
Cahide Aksel'in çocukluğu, Mukaddes Hanım ve gemi mühendisi olan babası Ahmet Saim Bey'in yuvasında, İstanbul'da şekillendi. Eğitim hayatına Kadıköy Onuncu İlkokulu'nda başlayan Aksel, ardından Kadıköy Ortaokulu'nu başarıyla tamamladı. Ortaokul sonrasında genç yaşta evlendirilen Aksel'in bu evliliği yalnızca bir yıl sürdü ve boşanmayla sonuçlandı. Hayatın getirdiği bu ani değişimle birlikte iş arama sürecine giren genç kadın, o yıllarda ortaokul mezunu olmanın getirdiği kısıtlamalar nedeniyle uzun süre boyunca uygun bir iş bulmakta büyük zorluklar yaşadı. Ancak o pes etmedi. Kararlı adımlarla Erenköy Kız Lisesi'ni dışarıdan bitirmeyi başardı ve bu zorlu süreçte evde yağlı boya resimler yaparak sanatsal yönünü geliştirdi.
Lise diplomasını aldıktan sonra, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü sınavlarını kazanarak İbrahim Çallı ve Namık İsmail'in atölyelerine kabul edildi. Buradaki eğitiminin ardından mimarlık alanına yönelen Aksel, Güzel Sanatlar Akademisi'nin Mimarlık Bölümü'ne geçiş yaptı. Burada ünlü mimar Sedad Hakkı Eldem'in öğrencisi olma şansına erişti ve onun rahlesinden geçerek ufkunu genişletti. Akademideki başarılı ders yıllarının ardından 1938 yılında mezuniyetini ilan etti. Eğitimi 1943 yılında Yüksek Mimarlık Bölümü'yle tamamlandı.
Ayasofya'dan Kariye'ye Uzanan Restorasyon Yolculuğu
Yüksek eğitimini tamamladığı yılının son günlerinde, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü Rölöve Bürosu kadrosunda göreve başladı. Genç mimarın meslek hayatındaki ilk büyük sınavı, 1943 sonbaharında Ayasofya'da yürütülen rölöve çalışmalarına katılmasıyla gerçekleşti. Burada Rölöve Bürosu Şefi Sedat Çetintaş'ın yardımcılığını üstlenen Aksel, tarihi yapıların dokusunu yerinde inceleme fırsatı buldu. Ankara'da 1944 yılında üç ay geçici görevde bulundu. Bu Ankara deneyiminin ardından yeniden çok sevdiği İstanbul'a dönen başarılı mimar, 1945 senesinde Kariye Camisi'nin kapsamlı onarım faaliyetlerinde görev aldı.
Bu süreçte Aksel, Türkiye'de restorasyon uygulamalarının bilimsel bir zeminde belgelenmesi konusunda öncü adımlar atmıştır. Bursa Yeşil Türbe restorasyonuyla tanınan Macit Kural'ın önerisiyle hayata geçirilen bu uygulamayla, yapılan tüm müdahaleler ile öncesi ve sonrasındaki durumlar titizlikle belgelenerek Rölöve Bürosu'nda ülkenin ilk restorasyon arşivi oluşturuldu. O dönemde eski eser onarımı için kurallar yoktu. Cahide Tamer Aksel, Rölöve Bürosu'ndaki 14 yıllık yoğun mesaisi boyunca bu eksiklikleri gidermek için arkadaşlarıyla birlikte gece gündüz çalıştı.
Tarihi yapıların onarım işlerinde kullanılacak teknik şartnameleri bizzat kaleme aldılar. Birim fiyatları ise tahmin ederek, işleri yaptırıp puantaj tutarak ve ustalarla uzun görüşmeler gerçekleştirerek belirlediler. Yıllar süren bu emekler meyvesini verdi ve 1958 yılından sonra bu belgeler basılarak resmi nitelikte matbu evraklara dönüştürüldü.
Avrupa Deneyimi ve Tarihi Mirası Koruma Mücadelesi
Aksel, dokuz yıllık çalışma hayatının ardından Fransa'ya gitti. Paris'te bulunan Monuments Historiques Dairesi bünyesinde iki ay boyunca kalarak bilimsel restorasyon üzerine yoğun incelemeler gerçekleştiren Aksel, Fransız meslektaşları eşliğinde doğrudan sahadaki şantiyelere giderek restorasyon uygulamalarını ve ardındaki temel ilkeleri yerinde inceleme fırsatı buldu. Fransa'nın ardından İtalya ve İspanya'daki restorasyon pratiklerini inceleyen Aksel, edindiği birikimi Türkiye'ye döndüğünde uygulamaya geçirdi. Özellikle Türkiye'deki onarım çalışmalarında İtalya'daki koruma yöntemlerini ve ilkelerini örnek almaya özen gösterdi.
Aksel'in kariyerindeki ilk önemli restorasyon uygulamalarından biri, Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğü tarafından görevlendirildiği Amcazade Hüseyin Paşa Yalısı Divanhanesi olmuştur. Harap durumdaki bu tarihi ahşap yapıyı, gerçekleştirdiği kritik müdahalelerle yıkılmaktan kurtararak geleceğe taşımıştır. Ardından gelen dönemde, 1958 ile 1961 yılları arasında Yedikule'de bulunan Büyük ve Küçük Altınkapı'nın restorasyon süreçlerini başarıyla yönetmiştir. Bu anıtsal yapılardaki çalışmalarında, daha önce Rumelihisarı'nda da uyguladığı gibi bilimsel koruma metotlarını devreye sokmuştur. Restorasyon çalışmalarında şu yöntemleri aktif olarak kullanmıştır:
- Tarihi taşların ve duvarların dondurulması
- Taşıyıcı sistemlerin ve zayıflayan kısımların sağlamlaştırılması
- Yapının özgün yapısına zarar vermeden gereken kısımların tamamlanması
Cahide Tamer Aksel, ömrünü adadığı kültürel mirasın korunması mücadelesinde bıraktığı silinmez izlerle bugün de saygıyla anılmaktadır.