İngiliz asıllı Amerikalı yazar ve tarih araştırmacısı Bernard Lewis, 31 Mayıs 1916 tarihinde Londra'nın Stoke Newington bölgesinde hayata gözlerini açmış ve 19 Mayıs 2018'de New Jersey eyaletindeki Voorhees Township'te 102 yaşında vefat etmiştir.
İslam tarihi ile İslam-Batı ilişkileri alanında küresel çapta bir uzman kabul edilen Lewis, özellikle son yüzyılda Ortadoğu tarihçiliği denildiğinde akla gelen en yetkin isimlerden biri olmayı başarmıştır.
Akademik kariyerinde sosyoloji ve diğer sosyal bilim disiplinlerine de büyük katkılar sunan ünlü akademisyen, hazırladığı çalışmalarla çok sayıda genç araştırmacının yolunu aydınlatmıştır.
Lewis, 102 yıllık ömrüne sığdırdığı başarılarla tarihe damgasını vurmuştur. Eserleri günümüzde de akademisyenlere kılavuzluk etmektedir.
Akademik Gelişimi ve Kariyer Basamakları
Yahudi kökenli Harry Lewis ve Jane Levy Lewis çiftinin evladı olarak dünyaya gelen Bernard Lewis, dil bilimlerine duyduğu ilgiyi henüz on üç yaşındayken, Bar Mitsva törenine hazırlandığı dönemde keşfetmiştir.
Akademik eğitimini 1936 yıllında Londra Üniversitesi'ne bağlı SOAS bünyesinde tamamladı. Yakın ve Ortadoğu alanındaki çalışmalarının ardından, 1939'da İslam tarihi konulu teziyle doktorasını aldı. Bu süreçte hukuk dersleri almayı da ihmal etmedi.
Paris Üniversitesi'nde gerçekleştirdiği araştırmalar sırasında Türkçe öğrenen Lewis, 1938'de döndüğü SOAS'ta İslam tarihi dersleri vermeye başlamıştır.
İkinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere Kraliyet Ordusu saflarında görev aldıktan sonra eğitimcilik hayatına kaldığı yerden devam etmiştir.
Savaş sonrasında SOAS bünyesinde yirmi beş yıl boyunca ders verdi. Lewis, 1949'da henüz 33 yaşındayken Yakın ve Orta Doğu Tarihi kürsü başkanı oldu. Başarıları sayesinde 1963 yılında İngiliz Akademisi üyeliğine kabul edildi.
Akademik yolculuğuna 1974'te Amerika Birleşik Devletleri'nde yön veren yazar, New Jersey'de yer alan Princeton Üniversitesi ile Princeton İleri Çalışmalar Enstitüsü'nde ders vermeye başlamıştır. İlk etapta tek bir dönem için gittiği bu prestijli kurumda uzun yıllar kalarak meslek hayatının en verimli dönemini burada geçirmiştir.
1982'de ABD vatandaşlığına kabul edilen tarihçi, Princeton'daki görevinden 1986'da emekli olmuş, ardından 1990 yılına kadar Cornell Üniversitesi'nde ders vermeyi sürdürmüştür.
Uluslararası İlişkiler, Liderlerle Bağlar ve Siyasi Analizleri
Kariyeri boyunca dünya liderleriyle son derece yakın ilişkiler kurdu. Bernard Lewis, 1960'lı yıllardan itibaren İsrail-Filistin ihtilafına dair yaptığı analizlerle adeta bir siyaset ve tarih yorumcusu haline gelmiştir.
Eski ABD Başkan Yardımcısı Dick Cheney'nin, diplomatların ve akademisyenlerin onun engin birikiminden faydalandığını belirtmesine karşılık, Amerikalı tarihçi Joel Beinin onu Kuzey Amerika'daki en hararetli Siyonist savunuculardan biri olarak nitelendirmiştir.
Lewis'in ilk dönem çalışmalarından olan 'İslamlaşmanın Kökenleri' kitabındaki Marksist yaklaşımlar, ilerleyen yıllarda yerini liberal geleneksel İslam tarihi araştırmalarına ve sert Sovyetler Birliği eleştirilerine bırakmıştır.
Liderlerle kurduğu ilişkiler oldukça güçlüydü. İsrail Başbakanı Golda Meir, Lewis'in makalelerini kabine üyelerine okutmuştur. Ayrıca George W. Bush döneminde ABD yönetimine danışmanlık yapmıştır.
Ürdün Kralı Hüseyin, Prens Hasan Bin Talal, İran Şahı Muhammed Rıza Şah Pehlevi, Türkiye'de darbe yönetimi lideri Kenan Evren ve suikasta uğrayan Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat ile yakın temaslar geliştirmiştir.
Hatta 1971 yılında, Sedat'ın sözcüsü Tahasin Bashir aracılığıyla İsrail ile Mısır arasındaki ilk gizli barış mesajlarının iletilmesinde arabuluculuk yapmıştır.
Sovyetlerin çözülme döneminde Türkiye-İsrail iş birliğinde büyük fırsatlar gören yazar, Türkiye'nin Batı dünyasıyla yakınlaşma çabalarına büyük kıymet vermiş, bu doğrultuda 1998 yılında Atatürk Barış Ödülü ile taltif edilmiştir. Ayrıca Türkiye Çalışmaları Enstitüsü tarafından da ödüllendirilmiştir.
1915 Olayları Tartışması ve Bilimsel Mirası
Akademik yaşamında derin izler bırakan bir diğer husus ise 1915 yılındaki Ermeni tehciri ve sonrasındaki olaylara dair takındığı tavırdır.
Ünlü eseri 'Modern Türkiye'nin Doğuşu' kitabının 1961 ve 1968 baskılarında yaşananları 'korkunç soykırım' şeklinde betimleyen Bernard Lewis, sonraki edisyonlarda bu tezini değiştirerek Osmanlı İmparatorluğu'nun planlı ve sistematik bir imha niyeti taşımadığını savunmuştur.
Bu görüş değişikliği özellikle Fransa'daki Ermeni toplumu arasında büyük tepkiye yol açmış, tarafsızlığını yitirmekle suçlanan tarihçi Fransa'da açılan davalardan birinde mahkum edilirken, diğer üç davadan aklanmıştır. Yaşanan bu hukuki süreçlerin ardından Lewis, bazı çevrelerce soykırım inkârcısı olarak anılmaya başlanmıştır.
1993 yılında Le Monde gazetesine verdiği demeçte, yaşananları 'savaşın bir yan ürünü' olarak tanımlamıştır.
Aynı vatan için mücadele eden iki milletin çatışmasının soykırım olarak tanımlanamayacağını öne süren Lewis, Osmanlı arşiv belgelerinin imha (extermination) kastını değil, yalnızca zorunlu göç ettirme (expulsion) niyetini kanıtladığını dile getirmiştir.
Ayrıca 1 Ocak 1994 tarihinde yaptığı açıklamada, Osmanlı yönetiminin Ermenileri yok etme niyeti beslediğine dair hiçbir güvenilir kanıtın bulunmadığını ifade etmiştir.
ABD Başkanı George W. Bush'un 2006'da kendisine Ulusal Onur Madalyası takdim etmesi de Ermeni Ulusal Komitesi'nin sert eleştirilerine neden olmuştur.
Özel yaşamında 1947 yılında Ruth Hélène Oppenhejm ile dünya evine giren ve bu evlilikten bir kız ile bir erkek çocuk sahibi olan Lewis, 1974'te eşinden boşanmıştır.
1966 yılında kurucuları arasında yer aldığı Kuzey Amerika Ortadoğu Çalışmaları Organizasyonu'ndan (MESA) 2007 yılında ayrılarak Ortadoğu ve Afrika Çalışmaları Birliği'nin (ASMEA) kurulmasına öncülük etmiştir.
Vefatının ardından naşı, İsrail'in Tel Aviv kentinde bulunan Trumpeldor Mezarlığı'na defnedilmiştir.
Yazarın telif ettiği başlıca eserler ile Türkçe basımları şu şekilde sıralanabilir:
- Modern Türkiye'nin Doğuşu (The Emergence of Modern Turkey)
- Tarihte Araplar (The Arabs in History)
- Haşhaşiler (The Assassins)
- Müslümanların Avrupa'yı Keşfi (The Muslim Discovery of Europe)
- İslam'ın Siyasal Söylemi (The Political Language of Islam)
- Alamut Kalesi ve Hasan Sabbah
- Ortadoğu: Hıristiyanlığın Doğuşundan Günümüze 2000 Yıllık Tarihi