Türkiye'nin bilim tarihinde çığır açan bir figür olan Ayşe Saffet Rıza Alpar, cumhuriyet döneminin akademik aydınlanmasında öncü rol üstlenmiş seçkin bir Türk kimyagerdir. 17 Nisan 1903 tarihinde dünyaya gözlerini açan Alpar, zorlu tarihi koşullara rağmen akademik basamakları büyük bir azimle tñrmanarak ülkemizin ilk kadın rektörü olma unvanını elde etmiştir. Hem kimya bilimindeki çalışmaları hem de yükseköğretimdeki idari başarılarıyla tanınan bu değerli bilim kadını, 1 Şubat 1981 yılına kadar süren yaşam yolculuğunda Türk eğitim sistemine silinmez izler bırakmıştır. Onun hayatı, genç cumhuriyetin kararlılık öyküsüdür. Balkan Savaşı sırasında İşkodra Kalesi savunmasında, 30-31 Ocak 1913 tarihlerinde cephede şehit düşen askeri deha Müşir Hasan Rıza Paşa'nın kızı olan Alpar, babasının vatanseverlik mirasını akademik alanda sürdürmüştür. Türkiye'nin ilk kadın kimyacıları arasında yer alan Alpar, aynı zamanda laboratuvarlarda ve yönetim kademelerinde kadınların gücünü gösteren bir liderdi.
Akademik Başarılar ve İstanbul Üniversitesi Yılları
Ayşe Saffet Rıza Alpar'ın bilim dünyasına adım atışı, genç yaşlarda aldığı nitelikli eğitimle şekillenmiştir. Yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Kimya Enstitüsü bünyesinde başarıyla tamamlayan Alpar, bu alandaki ilk kadın mezunlardan biri olmuştur. 1933 yılındaki büyük üniversite reformu, onun akademik kariyerinde kritik bir dönüm noktasını beraberinde getirmiştir. Bu reform kapsamında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Kimya Enstitüsü kadrosuna dahil edilen genç araştırmacı, Ord Profesör Herzog'un Sınaî Kimya kürsüsünde ders muavini olarak göreve başlamıştır.
Alpar, bilimsel araştırmalarındaki üstün yetkinliği ve çalışkanlığı sayesinde aynı enstitüde hızla yükselmiştir. Ayrıca doçentlik unvanını kazanan Alpar, profesörlük derecesine de terfi ederek kimya alanında saygın bir otoriteye dönüşütür. Akademik kariyerini idari başarılarıyla da taçlandırarak, Kimya Fakültesi Dekanlığı gibi önemli bir görevi üstlenmiştir. Dekanlık yaptığı bu süreçte fakültenin modernizasyonuna ve kimya eğitiminin kalitesinin artırılmasına yönelik önemli katkılar sağlamıştır. Kadınların yükseköğretimdeki temsilini güçlendiren bu adımları, ardıllarına mükemmel bir emsal teşkil etmiştir.
Türkiye'nin İlk Kadın Rektörü Olarak Trabzon Yılları
İstanbul'daki başarılı çalışmalarının ardından Ayşe Saffet Alpar, Karadeniz Bölgesi'nin eğitim meşalesini yakmak üzere Trabzon'a yönelmiştir. Karadeniz Teknik Üniversitesi Temel Bilimler Fakültesi bünyesinde Sınaî Kimya profesörü olarak görev alan Alpar, burada dersler vermeye başlamıştır. Deneyimli bilim insanının Karadeniz bölgesine gelişi, üniversitenin akademik gelişimine büyük bir ivme kazandırmıştır. Laboratuvar ortamlarının geliştirilmesinde öncü oldu.
Alpar, bilimsel yetkinliğinin yanı sıra idari zekasıyla da kısa sürede öne çıkmıştır. Bu başarılı gelişim, ona Türk yükseköğretim tarihine geçecek tarihi bir kapı açmıştır. Kendisi, 1972 ile 1974 yılları arasında Karadeniz Teknik Üniversitesi Rektörlüğü görevine getirilmiştir. Bu atama sayesinde Alpar, Türkiye'nin ilk kadın rektörü sıfatını resmen elde etmiştir. Görevi süreçte üniversitenin kurumsallaşması ve uluslararası standartlara ulaşması için yoğun mesai harcamıştır.
Türk yükseköğretim tarihine ve bilim dünyasına adını altın harflerle yazdıran Alpar'ın öne çıkan çalşma ve idari alanları şunlardır:
- İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Kimya Enstitüsü bünyesinde başarıyla yürütülen doçentlik ve profesörlük çalışmaları,
- Fakültenin gelişimine büyük katkı sağlayan Kimya Fakültesi Dekanlığı yöneticilik dönemi,
- Karadeniz Teknik Üniversitesi bünyesinde Sınaî Kimya dersleri vererek yürüttüğü akademik eğitim çalışmaları,
- 1972-1974 yılları arasında yürütülen ve tarihi nitelik taşıyan Karadeniz Teknik Üniversitesi Rektörlüğü görevi.
Topluma Hizmet, Siyaset ve Vefatı
Akademik kariyerine 1974 senesinde emekli olarak nokta koyan Ayşe Saffet Alpar, sosyal sorumluluk projelerine yönelmiştir. Topluma fayda sağlama arzusuyla dolu olan Alpar, kendi birikimleri ile İstanbul'un Merter semtinde modern bir huzurevi inşa etmek için çalışmalarına başlamıştır. Fakat o dönemde hızla artan inşaat maliyetleri ve ekonomik zorluklar bu bağımsız girişimi engellemiştir. Kararlı bilim kadını projesini yarım bırakmamak adına, tamamlanamayan inşaatı Huzurevleri Kurma ve Yaşatma Derneği'ne hibe etmiştir. Bu asil davranışı, onun sadece bilim dünyasında değil, toplumsal alanda da ne denli duyarlı bir insan olduğunu göstermiştir.
Alpar, bilimsel ve sosyal alanlardaki etkinliğini siyaset sahnesine de taşıyarak ülke yönetimine katkı sunmayı hedeflemiştir. Bu amaçla 1977 Türkiye genel seçimlerinde aktif bir rol oynamıştır. Dönemin siyasi partilerinden Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) bünyesinde İstanbul bölgesinden dördüncü sırada milletvekili adayı olarak seçimlere katılmıştır. Siyasi çalışmalarıyla da vatanına hizmet etme gayretini sürdüren Alpar, hayatının son yıllarını bilimsel ve toplumsal miras bırakarak geçirmiştir.
Değerli kimyager, 1 Şubat 1981 tarihinde hayata veda etmiştir. Vefatının ardından cenazesi, İstanbul'daki Kozlu Mezarlığı'na defnedilmiştir. Geride bıraktığı zengin akademik miras ve ilk kadın rektör unvanı, Türkiye Cumhuriyeti'nin aydınlık yüzünü temsil etmeye devam etmektedir.