Ali İhsan Sâbis, Osmanlı'nın son dönemlerinden Cumhuriyet'in kuruluşuna uzanan süreçte, cephelerde kazandığı zaferler ve tartışmalı siyasi kimliğiyle iz bırakmış önemli bir Türk askeridir. 1882 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açan Sâbis, üstün askeri dehası ve stratejik öngürüleri sayesinde Birinci Dünya Savaşı ile Kurtuluş Mücadelesi'nin en kritik cephelerinde ordu komutanlığı görevini başarıyla üstlenmiştir. Irak'taki İngiliz birliklerine karşı elde ettiği başarılar ona ölümsüz bir soyadı kazandırdı. Bu başarı, ordunun geri çekilmesini önleyen stratejik hamlelerle gerçekleşmişti. Ancak onun yaşamı sadece askeri zaferlerle sınırlı kalmadı. Fikirleri yüzünden hem işgalci güçlerin zindanlarında hem de kendi ülkesinde mahkûmiyetler yaşayarak fırtınalı bir ömür sürdü.
Cephelerden Sürgüne Uzanan Bir Askeri Deha
İstanbul'un Cihangir semtinde doğan genç Ali İhsan, askerlik eğitimine Beşiktaş Askeri Rüştiyesi'nde adım attı. Eğitim hayatını Halıcıoğlu Topçu İdadisi ve ardından Kara Harp Okulu'nda birinciliklerle taçlandırdı. 1904'te kurmay yüzbaşı rütbesiyle orduya katıldığında, önünde zorlu ve uzun bir askerlik dönemi uzanıyordu. Birinci Dünya Savaşı başladığında, genç subay kendini Kafkasya ve Irak'ın zorlu coğrafyalarında buldu. Özellikle Kut'ül Ammare Kuşatması sırasında Sâbis mevkisinde İngilizlere karşı kazandığı zafer, askeri kariyerinin en parlak sayfası oldu. Bu başarısı ona ilerleyen yıllarda gururla taşıyacağı soyadını verdi. Farklı kolordularda komutanlık görevleri üstlenen Sâbis, gösterdiği idari ve askeri başarılar neticesinde 1917 yılında mirlivalığa terfi etti. Bir sonraki yıl Ermeni komitacıların elindeki Van'ı kurtardı ve Kafkas İslam Ordusu ile Tebriz'e girdi.
Mondros Sonrası İthamlar ve Malta Günleri
Savaşın sona ermesiyle birlikte Ali İhsan Paşa için karanlık bir dönem başladı. Mondros Mütarekesi imzalandığı sırada stratejik öneme sahip Musul bölgesini elinde tutan tecrübeli komutan, İstanbul Hükümeti'nden aldığı kesin ve kaçınılmaz talimatlar neticesinde şehri terk ederek geri çekilmek zorunda kalmıştı. İşgal güçleri, bölgedeki bazı Hristiyan toplulukların katledilmesi ve Kut'ül Ammare esirlerinin öldürülmesi suçlamalarıyla paşayı Konya'da tutukladı. Bu gelişmelerin ardından Ali İhsan Paşa, Malta adasına sürgün edilen ilk Türk subayları arasına girdi. İngilizlerin hazırladığı suçlama dosyasında şu iddialar bulunuyordu:
- Dilman Muharebesi sonrasında Van'daki Ermenilerin öldürülmesi,
- Urmiye bölgesinde Nasturi ve Ermenilerin topluca katledilmesi,
- Musul'da Ermeni tebaaya yönelik saldırıların yönetilmesi,
- Amerikalı bir gazetecinin de dahil olduğu hasta ve yaralıların öldürülmesi.
Ancak herhangi bir yargılama yapılmadığı için bu iddialar hiçbir zaman hukuken kanıtlanamadı. Sâbis, 1921 yazında diğer Malta tutuklularıyla birlikte serbest kaldı.
Kurtuluş Savaşı ve Siyasi Dönüşüm
Anadolu'ya dönen kahraman general, vakit kaybetmeden milli mücadeleye katılarak Batı Cephesi 1. Ordu Komutanlığı görevini üstlendi. Fakat buradaki görev süreçte, askeri başarılardan ziyade derin görüş ayrılıkları ve sert tartışmalarla gölgelendi. Moskova Antlaşması çerçevesinde Batum ve Azerbaycan topraklarının Sovyetler Birliği'ne bırakılmasına şiddetle karşı çıkan Sâbis, ordu içinde huzursuzluğa yol açtı. Özellikle kıdem olarak kendisinden daha geride bulunan İsmet Paşa'nın cephe komutanlığına getirilmesini hazmedemedi. Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa aleyhinde yürüttüğü propagandalar nedeniyle Büyük Taarruz'un hemen öncesinde görevinden el çektirilerek emekliye sevk edildi. Askeri kariyerinin son bulması, onun aktif hayatını bitirmedi. İkinci Dünya Savaşı yıllarında savunduğu aşırı Alman yanlısı fikirler yüzünden mahkûm olan Sâbis, 1954 yılında Demokrat Parti saflarından Afyonkarahisar milletvekili seçilerek parlamentoya girdi. Hayatının son yıllarını siyasetin içinde geçiren emekli general, 9 Aralık 1957 tarihinde doğduğu şehir olan İstanbul'da hayata gözlerini yumdu.