Son dönem Osmanlı hukuk dünyasının en saygın isimlerinden biri olan Ali Haydar Arsebük, Mecelle şârihi ve devlet adamı kimliğiyle yakın tarihimizde derin izler bırakmıştır. 24 Nisan 1853 tarihinde Batum'da dünyaya gelen Arsebük, yaşamı boyunca İstanbul'dan Medine'ye uzanan geniş bir coğrafyada kritik adlî ve siyasî görevler üstlenmiştir. Sıradan bir kadılıktan Adliye Nazırlığına yükselen bu kariyer, 14 Eylül 1935'te İstanbul'da nihayete ermiştir. Soyadı Kanunu sonrasında Arsebük soyadını alan hukukçu, kendisiyle aynı dönemde yaşayan adaşı Usul-i Fıkıh müellifi Haydar Efendi'den yaşça küçük olması sebebiyle halk ve meslektaşları arasında "Küçük Haydar Efendi" veya "Haydar Molla" olarak da anılmıştır.
Taşradan İstanbul Mahkemelerine Hukuk Kariyeri
Meslek hayatına genç yaşta adım atan Ali Haydar Efendi, ilk resmi adlî vazifesine 1880 yılında Burdur kadısı olarak başlamıştır. Burada geçirdiği başarılı dönemin ardından, 1883 yılında hem Uşak hem de Denizli kadılıklarında bulunarak Anadolu'da adalet tevzii görevini sürdürmüştür. Taşradaki bu tecrübeleri, onun kısa sürede yükselmesini ve dikkat çekmesini sağlamıştır. Nitekim 1884 yılında İstanbul İstînaf Mahkemesi üyeliğine atanarak payitahtta görev yapmaya başlamıştır. İstanbul İstînaf Mahkemesi'ndeki görevinin yanı sıra akademik alana da yönelen Ali Haydar Efendi, Hukuk Mektebi bünyesinde Mecelle ve usûl-i muhâkemât-ı hukūqıyye derslerini okutmaya başlayarak geleceğin yetkin hukukçularını yetiştirmiştir. İlerleyen dönemlerde çeşitli derecelerdeki mahkemelerde görev alarak birikimini artırmıştır.
Arsebük'ün yaşamı boyunca resmi olarak üstlendiği önemli görevler kronolojik olarak şunlardır:
- Burdur, Uşak ve Denizli kadılıkları
- İstanbul İstînaf Mahkemesi üyeliği ve Hukuk Mektebi ders hocalığı
- Fetva eminliği makamı
- Rumeli kazaskerliği pâyesi
- Adliye Nazırlığı
Cihâd-ı Ekber Fetvası ve Adliye Nazırlığı
Osmanlı Devleti'nin en fırtınalı döneminde, 1914 yılında fetva eminliği makamına getirilen Ali Haydar Arsebük, burada tarihi bir rol oynamıştır. Birinci Dünya Savaşı'na girilmesiyle birlikte 14 Kasım 1914'te ilan edilen meşhur Cihâd-ı Ekber fetvasını Fatih Camii kürsüsünden bizzat kendisi okumuştur. Ayrıca 23 Kasım 1914 tarihli cihad beyannamesinin altında imzası bulunan yirmi dokuz seçkin şahsiyetten biri olmuştur. Rumeli kazaskerliği payesini 1916 yılında elde etmiştir. Aynı sene içerisinde de resmi olarak emekli olmuştur. Ancak devletin ona olan ihtiyacı bitmemiştir. Tevfik Paşa'nın ikinci sadaret kabinesinde, 11 Kasım 1918 ile 21 Ocak 1919 tarihleri arasında kısa bir süre Adliye Nazırlığı görevini deruhte etmiştir. Nazırlığı esnasında, Medine'yi kahramanca savunarak teslim etmeyi reddeden Medine Muhafızı Fahreddin Paşa'ya padişahın bu yöndeki teslim iradesini iletmekle görevlendirilmiş ve bu zorlu vazifeyi yerine getirmek üzere bizzat Medine'ye gitmiştir.
Yazın Hayatı ve Bıraktığı Miras
Kısa süren bakanlık döneminin ardından siyasî arenadan ve resmi görevlerinden tamamen çekilen Küçük Haydar Efendi, ömrünün kalan kısmını evinde eser telif etmeye adamıştır. Hukuk literatürüne kazandırdığı değerli eserlerle Mecelle şârihleri arasında özel bir yere sahip olmuştur. Ali Haydar Efendi'nin geride bıraktığı sadece kitaplar değildir; o aynı zamanda hukukçular yetiştiren bir aile mirasının da mimarıdır. İki kez evlenen ve bu evliliklerinden dördü erkek, üçü kız olmak üzere yedi çocuğu bulunan ünlü hukukçunun iki oğlu da baba mesleğini seçmiştir. Bu oğullarından biri olan Esat Arsebük, Ankara Hukuk Fakültesi'nde uzun yıllar öğretim üyeliği yaparak ülkemizde hukuk eğitimine büyük katkı sağlamıştır. Arsebük, akademisyen Güven Arsebük'ün de dedesidir.