Erzurum'un Oltu ilçesine bağlı tarihi bir kırsal yerleşim olan Ünlükaya (eski adıyla Narmankale), köklü geçmişi ve stratejik önemiyle bölgenin en dikkat çekici tarihi noktalarından biridir. Tarih boyunca Narumaki, Narimani, Namrovani, Mamruani, Mamirvani ve Mamorvani gibi pek çok farklı isimle anılan bu yerleşim, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan Tao bölgesinin bir parçası olarak tarih sahnesinde önemli bir rol oynamıştır. Gürcü coğrafyacı Vahuşti'nin Oltu'nun yukarısında, Çoruh Nehri'nin doğu kıyısında yer alan büyük bir kasaba olarak tanımladığı yerleşim, günümüzde geçmişin izlerini taşımaya devam etmektedir.
Stratejik Bir Merkez: Sancak Dönemi ve İdari Önemi
Osmanlı İmparatorluğu'nun 1549 yılındaki Gürcistan seferinin ardından hakimiyetine aldığı bölge, Osmanlı idari yapısında uzun süre kritik bir rol üstlenmiştir. Mamirvani, Osmanlı döneminin başlarında doğrudan bir sancak olarak teşkilatlandırılmış ve "Nefs-i Narman" adıyla Mamirvan sancağının idari merkezi olmuştur. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri kayıtlarında Oltu livasının bir nahiyesi olarak geçen bölge, ilerleyen yüzyıllarda Çıldır Eyaleti'nin önemli livalarından biri haline gelmiştir. 1835 yılındaki nüfus tespitinde 44 yerleşim merkezini kapsayan sancağın merkezinde, 138 hanede 393 erkek nüfusun yaşadığı kaydedilmiştir.
Savaşlar, Göçler ve İsim Değişiklikleri
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrasında imzalanan Berlin Antlaşması ile Ünlükaya'nın kaderi değişmiş ve bölge savaş tazminatının bir parçası olarak Rusya'ya bırakılmıştır. Bu dönemde idari merkezin Rus sınırları içinde kalması nedeniyle, Osmanlı sınırında kalan İdi köyü (bugünkü Narman ilçesi) sancağın yeni merkezi yapılmış ve ilçenin adı da buraya taşınmıştır. 1886 yılındaki Rus nüfus sayımında tamamı Rumlardan oluşan 304 kişilik bir nüfusa sahip olan köy, 1907 yılında arkeolog Ekvtime Takaişvili tarafından Oltu Çayı'nın kollarından Alabalık Suyu kıyısında kurulu büyükçe bir yerleşim olarak tasvir edilmiştir.
Cumhuriyet Dönemi ve Günümüz Ünlükaya'sı
Cumhuriyet dönemine gelindiğinde, 1928 yılı kayıtlarında "Narman" adıyla Erzurum vilayetinin Oltu kazasının Pitkir nahiyesine bağlı olan köy, 1954 yılında bugünkü Narman ilçesinin kurulmasıyla birlikte karışıklığı önlemek adına "Narmankale" ismini almıştır. 1959 yılında ise adı resmen "Ünlükaya" olarak değiştirilmiştir. İçinde tarihi bir kilisenin de yer aldığı Narimani Kalesi'ne ev sahipliği yapan yerleşim, D.955 Ardahan-Muş (Oltu-Narman) devlet yolu kenarında ve Narman Çayı kıyısında yer almaktadır. 1993 yılında Erzurum'un büyükşehir statüsü kazanmasının ardından, 2012 yılındaki yasal düzenlemeyle tüzel kişiliği kaldırılarak Oltu Belediyesi'ne bağlı bir mahalleye dönüştürülmüştür.