Oltisi Kilisesi veya bilinen diğer adıyla Oltu Kalesi Kilisesi, Erzurum ilinin Oltu ilçe merkezinde konumlanan tarihi Oltu Kalesi'nin içerisinde yer alan Orta Çağ'dan kalma bir Gürcü kilisesidir. Kilisenin bulunduğu bölge, Orta Çağ döneminde Gürcistan'ı oluşturan tarihi Tao bölgesinde yer almaktaydı. Bölge ve kale-şehir, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden devralınmıştır. Oltu'nun eski adı olan Oltisi kelimesi de Gürcüce kökenli bir yer adıdır. Gürcü alfabesinin Asomtavruli harfleriyle trapez taşına kazınmış olan Gürcüce yazıt, bu yapının hayli eski olduğunu kanıtlamaktadır.
Tarihçe ve Araştırmalar
Tarihi kilise zamanla yıkılmış ve günümüze yalnızca apsislerinin temelleri ulaşabilmiştir. Alman botanikçi Karl Heinrich Koch'un 1843 yılındaki seyahati sırasında kilise yıkık olmakla birlikte daha iyi durumda bulunuyordu. Koch, kentin dış surlarında, iri taşlara oyulmuş ama tahrip olmuş halde Gürcüce eski yazılar ve figürler bulunduğunu yazmıştır. 1907 yılında ise Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili yapıyı ziyaret ederek yıkık haldeki bu yapı hakkında ayrıntılı bilgiler derlemiştir.
Mimari Yapısı ve Özellikleri
Oltu Kalesi'ndeki meydanın kuzeydoğu kesiminde yer alan kilise, dolgu duvar tekniği kullanılarak inşa edilmiştir. İncelemeler sırasında kilisenin dış ve iç kesme kaplama taşlarının büyük kısmının söküldüğü tespit edilmiştir. Yapı, mimari açıdan Bana yakınlarında bulunan, 10. yüzyılda inşa edilmiş altı apsisli ve kubbeli Kiagmialtı Kilisesi'nin birebir kopyası olarak tasarlanmıştır. Takaişvili'nin incelediği dönemde iç duvarlarda fresk izleri ve sunakta tasvir edilen "Yakarış" sahnesi görülebiliyordu. Bu kompozisyonun sağ tarafında Meryem Ana'nın yüzü net şekilde seçilebilmekteydi. Araştırmacı Dimitri Bakradze iç duvarlarda Yunanca harflerden bahsetmiş olsa da, Takaişvili'nin 1907 yılındaki ziyareti sırasında bu harfler artık mevcut değildi.
Aziz Giorgi Yazıtı
Kilisenin kime adandığına dair en somut bilgi, sütun üzerinde yer alan kırmızımsı bir kesme taş olan trapez taşındaki yazıttan elde edilmiştir. Taşın üzerindeki Asomtavruli harfleriyle kazınmış Gürcüce yazıtın Ekvtime Takaişvili tarafından deşifre edilen kısmında, "Her şeye adir Tanrım, İsa, Aziz Giorgi'yi yücelten ve Aziz Giorgi Kilisesi'ni inşa eden Gabriel'i bağışla" ifadesi yer almaktadır. Bu yazılı belge, Oltu Kalesi Kilisesi'nin Aziz Giorgi'ye ithaf edildiğini ortaya koymaktadır.