Eşsiz Coğrafyası ve Sınırları ile Tonya
Tonya (Romeika dilinde Τόνια), Trabzon iline bağlı, denize sahili bulunmayan tarihi ve doğa harikası bir ilçedir. Doğu yönünden Düzköy ve Maçka, güney yönünden Gümüşhane iline bağlı Kürtün, kuzey ve batı yönlerinden ise Vakfıkebir ile Şalpazarı ilçeleri ile çevrili olan bölgenin yüzölçümü 176 km²'dir. Deniz seviyesinden ortalama 733 metre yükseklikte yer alan ilçe merkezi, engebeli bir arazi yapısına sahip olan Fol Deresi Vadisi'nde kurulmuştur. Bölgede yüksek dağ sıraları yer almamakla birlikte, kuzeyden güneye doğru uzanan mevcut tepelerin en yükseği, 1.900 metre yüksekliği ile Karakısrak Tepesi'dir.
Tonya'nın Akarsuları ve Görülmeye Değer Canik Şelalesi
İlçe sınırları içerisinde büyük akarsu ve göller bulunmasa da bölgenin can damarı olan Fol Deresi ve Çamlık Deresi Vadisi Tonya sınırlarında yer alır. Kürtün ilçesi sınırlarındaki Erikbeli Tepesi'nden doğarak kuzeye doğru ilerleyen Fol Deresi, Tonya topraklarını geçtikten sonra Vakfıkebir ilçe merkezinden Karadeniz'e dökülür. Bu dere üzerinde yer alan ve doğa yürüyüşü severlerin ilgisini çeken Canik Şelalesi, Tonya içinden yapılacak kısa ve keyifli bir yürüyüşle kolayca erişilebilir bir tabiat parkıdır. İlçenin diğer önemli akarsuyu ise kaynağını Toksar Tepesi'nden alan ve Beşikdüzü ilçesinden Karadeniz'e dökülürken oradan geçen Çamlık Deresi'dir. Bu akarsuların su miktarı bahar aylarında karların erimesiyle artıp yaz aylarında azalsa da hiçbir zaman tamamen kurudukları görülmemiştir.
Karadeniz İklimi ve Zengin Kolşik Yağmur Ormanları Florası
Tonya'nın iklimi, Karadeniz iklimi ile karasal iklim arasında belirgin bir geçiş alanı niteliğindedir. Kenar kıyılardan yükselen tepeler üzerindeki ormanlar sürekli nem çektiği için denizden gelen su buharı burada yoğunlaşarak yoğun bir sis tabakası oluşturur. Bu sebeple özellikle yaz aylarında günlerin büyük bir bölümü sisli geçerken, güneşli havalar daha çok sonbaharda kendini gösterir. Yaz ortalama sıcaklığının 20 derece, kışın ise 6-7 derece civarında seyrettiği ilçede, araziyi büyük ölçüde meralar ve zengin ormanlar kaplar. Yoğun bitki örtüsü güneydeki Kalınçam Köyü çevresinde yoğunlaşmakta olup, bu ormanlar yayvan ve iğne yapraklı ağaçlardan meydana gelir. Kolşik yağmur ormanları sisteminin bir parçası olan bu zengin florada en iyi yetişen ve insan emeği olmadan kendi kendine büyüyebilen ağaç ise kızılağaçtır.
Köklü Tarihi Geçmişi ve Kültürel Gelişimi
Trabzon Sancağı'na ait 1486, 1515, 1520 ve 1554 tarihli Tahrir Defterlerinde adı geçmeyen Tonya, tarihi belgelere ilk olarak 1583 yılında Kumyatağı (İskenderli) mezrasıyla birlikte "Tonya mea Kumyatağı" adıyla girmiştir. O dönemde nüfusunun %97.20'si Müslüman olan yerleşimde, erkeklerin baba isimlerinin öz Türkçe ya da Müslüman Türk isimleri olmasından hareketle bölgeye yoğun bir Çepni ve Türkmen yerleşiminin gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Tarih boyunca idari olarak Akçaabad nahiyesine, ardından Torul'a ve Gümüşhane Maden Mülhakatına bağlanan Tonya, 1848 yılında kaza müdürlüğü seviyesine yükseltilmiş ve ilk kaza müdürü olarak yerel eşraftan Hacısalihzâde Süleyman Ağa atanmıştır. 1916 yılında kesin olarak Vakfıkebir kazasına bağlanması kararlaştırılan ilçede, 1904 yılı kayıtlarına göre yerel halkın silah kullanmada son derece maharetli olduğu ve bölgede tabanca ile tüfek gibi gelişmiş bir silah imalatı yapıldığı kaydedilmiştir.
