Tekkale Manastırı'nın Tarihi ve Önemi
Tekkale Manastırı (Gürcüce: ოთხთა ეკლესია, transliterasyon: “oth’ta ek’lesia”), tarihsel Tao bölgesinde yer alan oldukça önemli bir Gürcü Ortodoks manastırıdır. Bugün Türkiye sınırları içinde, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı Tekkale köyünde konumlanan bu tarihi yapı topluluğu, Dört Kilise Manastırı veya Dörtkilise Manastırı olarak da bilinmektedir. Araştırmacıların görüşlerine göre manastır 960'larda (10. yüzyıl) kurulmuştur. Yazılı kaynaklarda "büyük lavra" (büyük manastır) olarak geçen bu görkemli kompleksin alışılmadık adı, İncil sahibi dört Havari (Gürcüce "othta" / dört) adına inşa edilen dört kiliseyle açıklanmaktadır. Tarih boyunca manastırı koruma görevini ise yakınlarda yer alan Kavkasidzeler Kalesi yerine getirmiştir.
Manastır Yapıları ve Mimari Özellikleri
Tamamen taş malzemeler kullanılarak inşa edilmiş olan Tekkale Manastırı; ana kilise, dört veya beş küçük kilise, yemekhane, ilahiyat okulu, küçük kilisenin alt katında bulunan gömü mekânı ve iki kilise ile diğer yapılardan oluşan keşişler manastırından oluşmaktadır. Günümüzde terk edilmiş durumda olan bu yapı topluluğunun ana kilisesi, Tekkale köyünün 7 kilometre kuzeybatısında yer alır. Ana kilise, tetrakonkhos planlı ve üç nefli bir bazilika olup Gürcistan'daki Bolnisi ve Urbnisi gibi daha eski dönem Gürcü kiliselerinden oldukça farklı bir plana sahiptir. Othta Kilisesi'nin orta nefi, yan neflerden belirgin şekilde ayrılmaktadır. Beşik tonozla örtülü olan orta nef daha geniş ve yüksekken, yanlarda bulunan nefler birbirine eşit ölçülere sahiptir. Kilisenin cephesinde simetrik olarak düzenlenmiş yuvarlak kemerli ve dikdörtgen formlu pencereler yer alır. Günümüzde yapının tüm çatısı, özellikle de orta nefin güney kanadı zarar görmüş durumdadır. Dış cephesinde geçme şeklinde geometrik ve bitkisel motifli kabartma süslemeler barındıran kilisenin duvar resimlerinin (fresklerinin) de bir bölümü günümüze ulaşmayı başarmıştır.
Vadinin Yukarısındaki Keşif: Yukarı Manastır
1990 yılında Tekkale Manastırı'nın 1,2 kilometre batısında, vadinin yukarısında ve yüksek tepelerde daha önce bilinmeyen iki kilise daha keşfedilmiştir. Keşişler için kurulmuş ayrı bir manastır veya ana manastırın bir şubesi olduğu tahmin edilen bu dağlık bölge, "Dağ Manastırı" veya "Yukarı Manastır" olarak adlandırılmaktadır. Buradaki ana kilise olan Arseniseuli Kilisesi, 984 yılında inşa edilmiş tek nefli bir yapıdır. Duvar resimlerinin bir kısmı ve içindeki parça parça freski yazıları günümüze ulaşmış olsa da, kilisenin ön cephesindeki süslemeler tahrip edilmiştir. Arseniseuli Kilisesi'nin alt katı gömüt katı olarak tasarlanmıştır. Bu kilisenin 70 metre kuzeyinde konumlanan ve yine 10. yüzyılda yapılmış olan tek nefli ikinci küçük kiliseden ise geriye yalnızca yıkıntılar kalmıştır. Küçük yapının alt katının da bir gömüt mekânı olduğu anlaşılmaktadır.
Mekana Ulaşım
Tekkale Manastırı'nın ana kilisesi, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı Tekkale köyü merkezinin 7 kilometre kuzeybatısında, vadi içinde konumlanmıştır. Manastırın yukarı şubesi niteliğindeki Yukarı (Dağ) Manastırı ise ana manastır yapısının yaklaşık 1,2 kilometre batısında, vadinin yukarısındaki yüksek tepe noktalarında yer almaktadır.