Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir yerleşim yeri olan Dereiçi (eski adlarıyla Hamrut, Hemrut veya Gürcüce Hamruti), tarihsel Tao bölgesinin günümüze ulaşan en önemli köylerinden biridir. Erken dönem Osmanlıca kaynaklarda Hamrut ve Harmud şeklinde kaydedilen köyün ismi, bölgenin Gürcülerden Osmanlı idaresine geçişi esnasında farklı telaffuz ve yazılış biçimleri kazanmıştır. Köyde günümüzde de kullanılan Kert(i), Burat(i), Çalat(i), Ketket(i), Soko, İsret(i), Salnet(i), Çançavan(i) ve Mağalat(i) gibi mahalle ve mevki isimleri, Hamruti'nin tarihsel olarak çok eski bir Gürcü yerleşmesi olduğuna işaret etmektedir. 1574 yılına ait Osmanlı mufassal defteri kayıtları ve köy sınırları içerisindeki tarihi kalıntılar da yerleşimin köklü geçmişini tescillemektedir.
Dereiçi Köyü'nün Tarihsel Gelişimi ve Nüfus Kayıtları
Orta Çağ boyunca Gürcü krallıkları ve ardından bağımsız Samtshe Atabeyliği sınırları içerisinde yer alan Hamruti, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nun egemenliğine girmiştir. İlk olarak Erzurum Eyaleti'ne, ardından 1578 yılından itibaren Çıldır Eyaleti'ne bağlanan köy, 1555 yılı kayıtlarına göre Nısf-i Livane sancağının, 1574 yılında ise Peterek sancağının bir parçası olmuştur. 1574 yılı mufassal defter kayıtlarına göre köyde 23 hanede yaşayan 122 Hristiyan nüfus bulunmaktaydı. Üç adet değirmeni olan köyde o dönem buğday, arpa, üzüm, sebze, yonca tarımı ile arıcılık yapılıyor, koyun ve domuz besleniyordu. 1652 yılına gelindiğinde ise köyde Hristiyan nüfusun kalmadığı görülmektedir. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında sınır değişiklikleriyle Erzurum vilayetine bağlanan ve 1835 nüfus tespitinde Kiskim sancağına tabi 'Hemrut' adıyla kaydedilen köyde 24 hanede 84 erkek (yaklaşık 168 kişi) nüfus bulunmaktaydı. Köyün adı, yabancı kökten geldiği gerekçesiyle 1959 yılında yürürlüğe giren 7267 sayılı kanunla Dereiçi olarak değiştirilmiştir.
Geleneksel Konut Mimarisi ve Yangın Tarihi
Dereiçi Köyü, yapı malzemesi olarak taş ve ahşabın son derece uyumlu bir şekilde harmanlandığı geleneksel konut mimarisiyle geniş bir üne sahiptir. Bölgenin iklimsel ve coğrafi şartlarına uygun olarak inşa edilen bu geleneksel taş-ahşap evler, köyün en önemli kültürel değerini yansıtmaktadır. Ancak ahşap mimarinin getirdiği hassasiyet nedeniyle köy tarihi boyunca yıkıcı yangınlarla karşı karşıya kalmıştır. Bilinen tarihinde dört kez büyük yangın felaketine sahne olan Dereiçi, son olarak 17 Mart 2021 tarihinde büyük bir yangın geçirmiş ve bu tarihi dokunun bir kısmı zarar görmüştür.
Derekapı Kule Kalıntısı ve Ulaşım Olanakları
Köyün sivil mimari örneklerinin yanı sıra tarihsel önemini gösteren askeri ve savunma amaçlı yapılar da mevcuttur. Köyün Derekapı mahallesinde yer alan ve geçmişte bir kule olduğu tahmin edilen tarihi yapıdan günümüze yalnızca harçlı bir duvar kalıntısı ulaşabilmiştir. Coğrafi konumu itibarıyla Karadeniz Bölgesi'nin dik yamaçları arasında yer alan Dereiçi Köyü; Artvin il merkezine 119 kilometre, bağlı olduğu Yusufeli ilçe merkezine ise yalnızca 9 kilometre mesafede konumlanmaktadır.