Parhali Manastırı'nın Tarihi ve Önemi
Parhali Manastırı, tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde Türkiye'nin Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı Altıparmak köyünde yer alan tarihi bir Gürcü Ortodoks manastırıdır. Kelime olarak Türkçede "Barhal" biçimini alan bu tarihi manastır, 9. veya 10. yüzyılda inşa edilmiştir. İoane Beria tarafından Şatberdi Manastırı'nda 973 yılında kopya edilmiş olan Parhali İncili'ndeki bilgilere göre manastır, Gürcü Kralı III. Davit tarafından 961–973 yılları arasında inşa ettirilmiştir. Vaftizci Yahya adına kurulan bu dini kompleks, başlangıçta bir ana kilise ile iki küçük kiliseden oluşmaktaydı.
Tarihsel Süreç, Camiye Çevrilmesi ve Yazmalar
Manastırın ana kilisesi olan Parhali Kilisesi, 1677 yılında camiye çevrilmiştir. Manastır, Gürcü kültürü ve edebiyatı açısından büyük bir öneme sahiptir; zira Gürcü hagiografik eserlerin en eskisi (5. yüzyıl) olan ve bazı yazarlar tarafından Gürcü edebiyatının en eski romanı kabul edilen Şuşanik'in Şehadeti adlı eserin günümüze ulaşan en eski el yazması örneği bu manastırda yazıya geçirilmiştir. Ayrıca, yaklaşık olarak aynı dönemde Gabriel adında bir müstensihin de burada birkaç İncil kopyaladığı bilinmektedir. Gürcü Kralı Büyük Aleksandre döneminde kilisenin güney girişi önüne üç yönden kemerlerle dışa açılan bir ön mekân eklenmiştir.
Onarımlar ve Tarihi Tanıklıklar
Orta nefin güney duvarında bulunan kırmızı boyalı yazıta göre, Patrik VIII. İoane (1495–1507) döneminde kilisede onarımlar gerçekleştirilmiştir. 1518 yılında ise Atabek Kvarkvare tarafından batı girişi önüne yeni bir mekân eklenmiştir. Rus Generali Giorgi Kazbegi, 1874 yılında yayımlanan günlüğünde Parhali Kilisesi'nden uzun uzun bahsederek, yapının Türkiye'deki diğer Gürcü Ortodoks kiliselerine benzemediğini ve dış görünümünün yeni dönem tiyatro binalarını andırdığını belirtmiştir. Kazbegi ayrıca, kubbesiz olan bu kilisenin o dönemde Tbeti Kilisesi'nden daha iyi durumda olduğunu, kilisedeki yeni yazıtların çoğunun Ermenice olduğunu ve eski uzun Gürcüce yazıtın büyük ölçüde silinmiş olup okumakta zorlandığını aktarmıştır. Tarihi kilise binası, 1987 yılında Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescillenmiştir.
Mimari Yapısı, Duvar Resimleri ve Şapeller
Parhali Kilisesi, dıştan 28.40x18.65 metre ölçülerinde, dikdörtgen planlı ve üç nefli bir bazilikadır. Plan tipi ve boyutları açısından Othta Eklesia Kilisesi'ne büyük ölçüde benzeyen yapının cepheleri, düzgün bir işçilikle kesme taş kullanılarak örülmüştür. Othta Eklesia'daki körkemer dizileriyle oluşturulan düzenleme burada da uygulanmış olup, pencere üst kemerlerinde kabartma teknikle yapılmış figürlü süslemeler yer almaktadır. Kilisenin camiye dönüştürülmesi sırasında duvar resimleri sıvanmıştır ancak bu resimlerin bir kısmı günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır. Camiye dönüştürme sırasında kilisenin üç girişinden kuzeydekinin içi örülerek kapatılmış, güneydeki ise mihrap nişine dönüştürülmüştür. Parhali Kilisesi, Tao-Klarceti bölgesinde günümüze en sağlam şekilde ulaşmış yapılardan biridir. Manastır kompleksine ait iki şapelden birincisi ana kilisenin 1.5 kilometre güneyinde eski bir yolun yakınında, ikincisi ise ana kilisenin 1 kilometre güneybatısında yer almaktadır ve her iki şapel de büyük ölçüde ayaktadır.