Ardahan'ın Tarih Kokan Köşesi: Kaleönü (Agara)
Ardahan ilinin Posof ilçesine bağlı olan Kaleönü Köyü, eski adıyla Agara, bölgenin en köklü ve tarihi açıdan en zengin yerleşim alanlarından biridir. Deniz seviyesinden 1788 metre yükseklikte konumlanan bu tarihi köy, Ardahan il merkezine 95 kilometre, Posof ilçe merkezine ise 23 kilometre uzaklıkta yer almaktadır. Köyün eski adı olan Gürcüce kökenli Agara, eski Gürcü dilinde "köy" ya da "kasaba" gibi anlamlara gelmektedir. Tarihsel olarak Samtshe bölgesindeki Potshovi Vadisi'nde bulunan bu kadim yerleşim, Orta Çağ boyunca Gürcü krallıklarının egemenliği altında kalmıştır.
Osmanlı Dönemi Kayıtları ve Sosyo-Ekonomik Yaşam
Osmanlı İmparatorluğu, Agara köyünü 16. yüzyılın ortalarında Gürcü atabeglerin yönetimindeki Samtshe Atabeyliği'nden devralmıştır. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan isimli mufassal deftere göre, Gürcistan Vilayeti'nin Poshov livasına bağlı Güney nahiyesinde yer alan köyde 17 hane yaşamaktaydı. Bu dönemde Hristiyan köylülerden tahsil edilen ispenç vergisini ödemekle yükümlü olan hane reislerinin çoğunluğu Revaza, Giorgi, Batata, İvane, Gogiça, Grigola ve Sargis gibi Gürcü isimleri taşımaktaydı. Köyde tarımsal faaliyet olarak buğday, arpa, çavdar, keten tohumu ve yonca yetiştirilmekte, arıcılık yapılmakta, domuz ile koyun beslenmekteydi. Ayrıca köyde bir adet değirmen bulunmaktaydı. Daha sonraki dönemlerde, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 yıllarını kapsayan Osmanlı cebe defterinde de adı geçen köyün 1705/1706 yılındaki hasılası 23.500 akçe olarak belirlenmiş ve zeamet olarak İsmail adında bir kişiye tahsis edilmiştir.
Rus İdaresi, Çöküş Dönemi ve Türkiye'ye Katılışı
Üç yüz yılı aşkın bir süre Osmanlı idaresinde kalan köy, 93 Harbi'nin (1877-1878) ardından Rus İmparatorluğu'nun egemenliğine girmiştir. Rus kayıtlarında da Agara olarak geçen köy, Ardahan sancağının Poshov kazasına bağlı Tzurtzkabi nahiyesinde yer almaktaydı. Rus idaresi döneminde yapılan nüfus tespitlerine göre köy nüfusu 1886 yılında 210, 1896'da 255 ve 1906'da 234 kişi olarak kaydedilmiş olup, bu sayımlarda nüfusun tamamı "Türk" olarak belirtilmiştir. Birinci Dünya Savaşı ve Rus hakimiyetinin sona ermesinin ardından bir süre bağımsız Gürcistan sınırları içinde kalan köy, 1921 yılında Ankara Hükümeti'nin ültimatomu ve ardından imzalanan Moskova Antlaşması ile nihai olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına dahil edilmiştir. Yabancı kökten geldiği gerekçesiyle Agara adı, 1959 yılında yürürlüğe giren 7267 sayılı kanunla Kaleönü olarak değiştirilmiştir.
Kayıp Hazineler ve Yanı Başındaki Kveli Kalesi
Kaleönü köyü, geçmişten günümüze ulaşamayan pek çok tarihi yapıya da ev sahipliği yapmıştır. Köy sınırları içerisinde yer alan tarihi Agara Kilisesi'nin 1888 yılında yıkık durumda olduğu bilinmekte olup, bu yapı ilerleyen yıllarda tamamen ortadan kalkmıştır. Ayrıca 1882 yılında bölgeyi gezen Gürcü gazeteci ve etnograf İvane Gvaramadze, köyde Şuri ve Gardamkide adlarında iki kalenin varlığından bahsetmiştir; ancak bu kalelerin günümüzdeki yerlerini tespit etmek mümkün değildir. Bununla birlikte, köyün hemen batısında bölgenin en önemli savunma yapılarından biri olan tarihi Kveli Kalesi yer almaktadır.